Allah Dostları

Molla Resûl el-İluhî (Yeşil Türbe)

Molla

Batman'ın eski adı İluh'a nispetle anılan, kendi kendini yetiştirmiş bir âlimdir; oruç ahkâmına dair Heyetü'l-Hilâl adlı bir eser kaleme aldığı kitâbesinde belirtilir. 1868-1913 yılları arasında yaşadığı kabir kitâbesinde Türkçe ve Kürtçe kaydedilmiştir. Kabri Batman merkez Çarşı semtinde, eski mezarlık alanında bulunan ve halk arasında 'Yeşil Türbe' diye bilinen yapıdadır; yol çalışmalarında dahi yerinde bırakılmıştır. (Kaynak: Batman Rehber Gazetesi 'Batman'ın Yalnız Türbesi: Yeşil Türbe'; Evliyalar.net 'Batman Evliyaları')

Hacı Yusuf Efendi (Kâhta)

Şeyh, Hacı

Adıyaman'ın Kâhta ilçesinde medfun, tasavvuf ehli bir zat; rivayete göre Mekke'den Erzincan'a, oradan Kâhta yöresine gelerek yerleşmiştir ve 1260 yılında vefat etmiştir. Türbesi Kâhta'ya bağlı Hacıyusuf (eski adı Sarıdana) köyündedir; 13. yüzyılın ikinci yarısına tarihlenen, 5x5 m kare planlı, dört yönü kemerli açık türbedir; kubbe 1987'de köylülerce eklenmiştir. (Kaynak: Adıyaman İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü 'Türbeler'; Kültür Envanteri / Kültür Portalı)

Şeyh Muhammed el-Hazîn

Şeyh

19. yüzyılda yaşamış Nakşibendî şeyhi; Siirt Ulu Camii'nde verdiği vaazlarla, özellikle kırk gün boyunca İhlâs sûresini şerh etmesiyle tanınır. 1816'da Siirt'in Fersaf (Dereyamaç) köyünde doğmuş, 1891'de aynı köyde vefat etmiş ve vasiyeti üzerine köyün üst kısmına defnedilmiştir. Türbesi Siirt-Tillo yolu üzerinde, merkeze yaklaşık 7 km mesafede olup bölgenin önde gelen ziyaretgâhlarındandır. (Kaynak: Siirtliler Dayanışma Vakfı (SİDAV) Ziyaretler ve Türbeler; Siirt Haberci/yerel kayıtlar)

Şeyh Mahmut (Kozluk)

Şeyh (makam/menkıbevî)

Kozluk'a bağlı Yukarı Kıratlı köyünde türbesi bulunan, halk arasında çok ziyaret edilen bir velîdir; rivayete göre Basra'dan gelerek bölgeye yerleşmiştir. Türbede ona ait olduğu söylenen 'Zerk' adlı bir silah saklanır ve her yıl mayıs ayının üçüncü cuması büyük ziyaret düzenlenir. Yaşadığı dönem rivayetlerde çelişkili (Hz. Ömer devri / yaklaşık 700 yıl önce) olduğundan tarihlendirme belirsizdir ve makam/menkıbevî nitelik taşır. (Kaynak: Batman Kültür Envanteri 'Şeyh Mahmut Türbesi'; İLKHA 'Binlerce kişi Şeyh Mahmut Türbesi'ni ziyaret etti')

Şeyh Hamza el-Kebîr

Şeyh

13. yüzyılda Tillo'da yaşamış, Kutbü'l-aktâb mertebesine ulaştığı kabul edilen büyük velî; Hamzaviyye kolunun kurucusu sayılır ve nesebi sahabî Hâlid b. Velîd'e dayandırılır. Türbe kitâbesine göre h.669 (m.1271) yılında vefat etmiştir. Türbesi Tillo (Aydınlar) ilçe merkezindedir ve bölgenin önemli ziyaretgâhlarındandır; oğullarından bazıları da Tillo'da medfundur. (Kaynak: Kültür Portalı/Siirt İl Kültür ve Turizm Md.; Abdulhalim Durma, Siirt Evliyaları)

Şeyh Süleyman el-Kûrî

Şeyh

Yaklaşık 1790'da (H.1205) Bingöl Kiğı yöresindeki Kûr (Dikme) köyünde doğan Nakşibendî şeyhidir. Palu'da Şeyh Ali Septî'den ilim ve tasavvuf tahsil etti, Kûr ve sonra Uzunsavat köyünde medrese kurup talebe yetiştirdi. 1887'de Uzunsavat köyünde vefat etti ve köy mezarlığına defnedildi. 1992 baraj çalışmaları nedeniyle kabri 1998'de ailenin onayıyla köyün yüksek bir tepesine nakledildi. (Kaynak: M. Şirin Ayiş, 'Bingöl ve Çevresinde Hâlidîliğin Yayılması', Mevlânâ Hâlid-i Bağdâdî Sempozyumu 2017, Bingöl Üniv.; Bingöl türbe envanteri)

Şeyh Fahreddin Arnâsî

Şeyh

Nakşibendî-Hâlidî âlimi ve mürşidi; özellikle fıkıhtaki yetkinliğiyle tanınır. 1910'da Midyat'a bağlı Arnâs (Bağlarbaşı) köyünde doğdu; Cizreli Şeyh Seydâ'dan ilim ve hilâfet aldı (1955). Batman Ulu Camii'nde imamlık yaptı, merkezde uzun yıllar talebe yetiştirdi. 1 Şubat 1972'de vefat etti ve Batman merkeze bağlı Korik köyündeki aile mezarlığına defnedildi. (Kaynak: Evliyalar.net 'Şeyh Fahreddin Arnasi'; haberinkapisi.com 'Şeyh Fahrettin El-Arnasi'nin Hayatı'; seyhfahreddin.com)

Seyyid Sıbgatullah Arvâsî (Gavs-ı Hîzânî)

Gavs-ı Hîzânî, Seyyid

Nakşibendî-Hâlidî tarîkatının Seyyid Tâhâ-i Hakkârî koluna mensup büyük bir mürşittir; 'Gavs-ı Hîzânî' lakabıyla tanınır. Hizan'ın Gayda köyünde tekke kurarak irşad faaliyeti yürütmüş, Abdurrahman Tâğî (Tâhî) gibi önemli halifeler yetiştirmiştir. 1287/1870'te vefat etti ve Gayda'ya defnedildi; türbesi bugün ziyaret edilmektedir. (Kaynak: İhya Uluslararası İslam Araştırmaları Dergisi, 'Seyyid Sıbğatullah Arvâsî Hizânî ve Gayda Tekkesi'; Sakarya Üniv. SBE tezi)

Şeyh Necmeddin Hevâyî

Şeyh

Ahlat'ta yaşamış, adına vakıf ve zâviye kurulmuş bir şeyhtir; 619/1222 tarihli kitâbeli türbesi Ahlat'ın günümüze ulaşan en eski yapılarındandır. 1540 tahrir kayıtlarında 'Vakf-ı mezâr-ı Şeyh Necmüddîn-i Hivâyî' olarak geçer. Kare planlı, üst katı mescit tertibinde iki katlı türbesi Erzen Hatun Kümbeti yanındaki kabristanda (Erkizan) yer alır. (Kaynak: Erdem Dergisi, 'XVI. Yüzyıl Tapu Tahrir Defterlerine Göre Bitlis Zâviyeleri'; Archnet, 'Şeyh Necmettin Kümbeti, Ahlat')

Şeyh Abdullah Melekânî

Şeyh

Bingöl Solhan'a bağlı Melekan (Mutluca) köyünde Hâlidî-Nakşî geleneğini kuran şeyhtir; ilim ve takvasıyla tanınan Molla Mustafa (Male Kal) ailesinden gelir. Tarikat icazetini Şeyh Ali Septî'den aldı ve onun vefatından sonra Melekan dergâhının postnişini oldu. Yaklaşık doksan yaşında, 1877'de vefat etti ve yeğeni Şeyh Mahmud'u halife bıraktı; türbesi Melekan köyündedir. (Kaynak: M. Şirin Ayiş, 'Bingöl ve Çevresinde Hâlidîliğin Yayılması', Mevlânâ Hâlid-i Bağdâdî Sempozyumu 2017, Bingöl Üniv.; Evliyalar.net / Bingöl türbe envanteri)

Veysel Karânî (Üveys el-Karanî)

Hz. (makam, ihtilaflı)

Yemenli zâhid ve tâbiînin önde gelenlerinden, Hz. Peygamber'i göremeden iman ettiği rivayet edilen meşhur zat. Kaynaklara göre h.37 (m.657) Sıffîn Savaşı'nda Hz. Ali safında şehid düştüğü kabul edilir; gerçek kabrinin yeri ihtilaflıdır (Rakka, Zebîd, Şam vb.). Siirt'in Baykan ilçesi Ziyaret beldesindeki türbe, Anadolu'nun en çok ziyaret edilen makamlarından biridir; gerçek kabir olup olmadığı tartışmalı olmakla birlikte asırlardır ziyaretgâh kabul edilir. (Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi 'Veysel Karanî'; Siirt Valiliği/Baykan Kaymakamlığı resmî kayıtları)

Şeyh Ebûbekir Melekânî

Şeyh

1896'da Bingöl Solhan'a bağlı Melekan köyünde, Melekânî şeyhleri ailesinden Şeyh Mahmud'un oğlu olarak doğdu. 1931'de hacdan dönen Şeyh Abdülmecid (Şeyh Kekê) kendisine icazet verdi ve böylece Nakşî-Hâlidiyye Melekan dergâhının postnişini oldu. Muş, Bulanık, Malazgirt, Ağrı ve Erzurum yörelerinde Nakşî-Hâlidî tarikatının yayılmasına öncülük etti; türbesi Melekan (Mutluca) köyündedir. (Kaynak: M. Şirin Ayiş, 'Bingöl ve Çevresinde Hâlidîliğin Yayılması', Mevlânâ Hâlid-i Bağdâdî Sempozyumu 2017, Bingöl Üniv.; Evliyalar.net Bingöl evliyaları)

Hz. Hızır Makamı (Samandağ)

Hz. (makam)

İslam geleneğinde Kehf suresinde Hz. Musa'ya ilim öğreten, ölümsüz kabul edilen Hızır'a izafe edilen makamdır; bir kabir değil, Hızır ile Musa'nın buluştuğuna inanılan semboliktir (makam — kabir kesin değil). Samandağ'da Akdeniz kıyısında yer alır ve Türkiye'nin en önemli dinler-arası ziyaret yerlerindendir: Müslümanlar (özellikle Arap Alevileri) Hz. Hızır makamı, Ortodoks Hristiyanlar ise Mar Circus / Aziz Corc (St. George) olarak ziyaret eder. (Kaynak: Samandağ Kaymakamlığı, samandag.gov.tr; isamveri.org akademik makale Hızır-Aziz George senkretizmi)

Bâyezîd-i Bistâmî Makamı (Kırıkhan)

Sultânü'l-Ârifîn (makam)

Horasanlı büyük mutasavvıf Bâyezîd-i Bistâmî'ye (Sultânü'l-Ârifîn, ö. 234/848) izafe edilen makamdır; gerçek kabri TDV'ye göre İran'ın Bistâm şehrindedir, dolayısıyla Kırıkhan'daki yapı semboliktir (makam — kabir kesin değil). Kırıkhan'da Darb-ı Sak (Trapessac) Kalesi içinde, Alaybeyli yakınında yer alan tonozlu odalardan oluşan türbe Şubat 2023 depreminde yıkılmıştır. (Kaynak: TDV İslam Ansiklopedisi 'Bâyezîd-i Bistâmî'; akademik makale 'Hatay Kırıkhan'da Bayezid-i Bestami Türbesi ve Haziresi Mezartaşları', ISAM/academia.edu)

Şem'ûn-u Safâ Makamı (Antakya)

(makam, ihtilaflı)

Yâsîn suresindeki 'Ashâb-ı Karye' kıssasında Antakya'ya gönderilen elçilerden biri kabul edilen ve müfessirlerce Simun Petrus (Şem'ûnü's-Safâ) ile özdeşleştirilen zatın makamıdır (makam — kabir kesin değil; bu özdeşleştirme tefsir geleneğine dayanır, kesin değildir). Antakya merkezdeki Habîb-i Neccâr Camii'nin altındaki iki katlı türbede sandukalarla temsil edilir. Cami Şubat 2023 depreminde ağır hasar görmüş, restorasyonla yeniden açılmıştır. (Kaynak: TDV İslam Ansiklopedisi 'Habîb en-Neccâr' ve 'Ashâbü'l-karye'; Hatay Valiliği hatay.gov.tr)

Molla Halil es-Si'irdî

Molla

Tam adı Halil b. Hüseyin es-Si'irdî el-Ömerî; tefsir, fıkıh, hadis, kelâm, sarf-nahiv ve tasavvufta otorite, çok yönlü Osmanlı âlimi. 1754'te Bitlis-Hizan'da doğdu, ömrünün son otuz yılını Siirt'te Fahriye Medresesi'nde ders vererek geçirdi ve 1843'te Siirt'te vefat etti. Yirmiyi aşkın eseri vardır; Kürtçe manzum akaid-fıkıh eseri Nehcü'l-enâm meşhurdur. Kabri şehrin doğusundaki tepededir. (Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi 'Molla Halil Siirdî'; Siirt Üniversitesi Molla Halil İlahiyat kaynakları)

Sultan Memduh (Mahmud) Hazretleri

Asıl adı Mahmud olan, 1761'de Tillo'da doğan âlim ve şair; gençliğinde Erzurumlu İbrahim Hakkı'dan sarf-nahiv, tefsir, hadis ve fıkıh okudu ve hocası ona 'övülmüş' anlamında 'Memduh' lakabını verdi. Yaklaşık 47.000 beyitlik bir divan kaleme aldığı nakledilir. 1847'de Tillo'da vefat etti ve İsmail Fakirullah Türbesi'ne çok yakın bir türbeye defnedildi. (Kaynak: Kültür Portalı 'Sultan Memduh Hazretleri'; Siirt Gazetesi, Siirt Evliyaları (18) Sultan Memduh)

Seyyid Şeyh Mevlânâ Hâlid-i Zilânî

Seyyid Şeyh

Nakşibendî-Hâlidî tarikatının Hâlid-i Cezerî kolundan Zilan şubesinin kurucusu, seyyid bir âlim ve mürşittir. 1826'da bugün Batman'a bağlı Zilan köyünde doğdu; Molla Halîl-i Si'irdî gibi âlimlerden ders aldı, Şeyh Hâlid-i Gülpevârî'den hilâfet aldı. Güneydoğu Anadolu'da uzun yıllar irşadla meşgul oldu. Kabri Beşiri ilçesi Örmegözü (Kanireval) köyü mezarlığındadır; her yıl mayıs ayında büyük anma toplantısı yapılır. (Kaynak: Evliyalar.net 'Seyyid Şeyh Mevlânâ Hâlid-i Zilânî'; İbrahim Bağdu, Şeyh Halid, 1993; İstanbul ve Anadolu Evliyaları Ansiklopedisi, Pamuk Yay.)

Şeyh Muhammed Diyâeddin Norşînî (Hazret)

Hazret, Şeyh

Norşin (Güroymak) dergâhının kurucusu Şeyh Abdurrahman Tâğî'nin (Tâhî) oğlu ve halefi olan Nakşibendî-Hâlidî şeyhidir; 'Hazret' lakabıyla tanınır. Babasının vefatından sonra Norşin tekkesinin irşadını üstlenmiş, Doğu Anadolu'da ilim ve tasavvuf hizmetinde bulunmuştur. 1924'te vefat etti; kabri Norşin'de babasının türbesinin yanındadır. (Kaynak: Kurdoloji Akademi, 'Osmanlı'dan Cumhuriyet'e Norşin Dergâhı'; İhya Dergisi, 'Şeyh Abdurrahman Tâğî ve Norşin Tekkesi')

Şeyh Yusuf el-Hekim

Şeyh

15.-16. yüzyıla tarihlenen, hekimliğiyle tanınan bir şeyh-tabip olup sözlü geleneğe göre Lazkiye'den (Suriye) Harbiye'ye gelmiş ve körlük, felç, kırık gibi rahatsızlıkları tedavi ettiği rivayet edilir; kesin ölüm tarihi belgelenmemiştir. Türbesi Defne ilçesinde, Antakya–Harbiye yolu üzerindeki Harbiye vadisinde olup bugün hâlâ şifa niyetiyle ziyaret edilir. (Kaynak: Lokman Hekim Tıp Tarihi Dergisi 'Öldükten Sonra da Şifa Dağıtan Bir Tıp Adamı: Şeyh Yusuf El Hekim', dergipark.org.tr; Hatay Valiliği hatay.gov.tr)

Seyyid Abdülhakîm el-Hüseynî (Gavs-ı Bilvânisî)

Seyyid, Gavs-ı Bilvânisî

Nakşibendî-Hâlidî yolunun önde gelen şeyhlerinden, Ahmed el-Haznevî'nin halifesi (1902-1972). Siirt Baykan'da doğdu; Hz. Hüseyin soyundan geldiği için 'Hüseynî', bir dönem Bilvânis köyünde ikamet ettiği için 'Gavs-ı Bilvânisî' nisbesiyle anılır. Ömrünün son yıllarında Adıyaman'ın Kâhta ilçesine bağlı Menzil köyüne yerleşti. 25 Mayıs 1972'de vefat etti ve Menzil'de defnedildi; türbesi Menzil ziyaret merkezinin kalbidir. (Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi 'Erol, Muhammed Râşid' [silsile]; Nakşibendî-Hâlidî tasavvuf literatürü, çoklu biyografik kaynak)

Safvân b. Muattal es-Sülemî

Sahâbî (r.a.) — makam

Hz. Peygamber'in ashabından, Benî Süleym kabilesine mensup sahâbî. İfk hadisesinde Hz. Âişe ile birlikte anılan ve Kur'an âyetleriyle aklanan kişidir; ordunun artçı birliğinde görev yapmıştır. Cezîre/Rum seferleri sırasında, Sümeysat'ın (Samsat) fethinde yaralanarak şehid düştüğü ve Samsat'a defnedildiği rivayet edilir; vefat tarihi h.19 (m.640) verilir, ancak Emevî döneminde vefat ettiğine dair rivayetler de vardır. Kabri Samsat ilçesi Taşkuyu köyü yakınındaki tepededir. [SAHÂBE MAKAMI / ihtilaflı: TDV defin yerini kesinleştirmez.] (Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi 'Safvân b. Muattal'; Adıyaman Valiliği ve Samsat Kaymakamlığı resmî kayıtları)

Seyyid Şeyh Muhammed Kâsım Zilânî

Seyyid Şeyh

Mevlânâ Hâlid-i Zilânî'nin oğlu ve halefi olan Nakşibendî-Hâlidî mürşididir; Zilan şubesinin Hâlid-i Cezerî silsilesinde otuz altıncı halka olarak anılır. Babası Seyyid Hâlid'in yanında ilim tahsil etti ve hilâfet aldı, yıllarca irşadla meşgul oldu. 7 Şubat 1977'de Ankara'da vefat etti. Kabri, babasının yanında Beşiri yakınındaki Örmegözü (Kanireval) mezarlığında bulunur. (Kaynak: Evliyalar.net 'Şeyh Muhammed Kâsım Zilânî'; rahiask.com 'Es-Seyyid Eş-Şeyh Muhammed Kâsım Zilânî')

Pîr Muhammed Küfrevî

Pîr, Şeyh

Nakşibendî-Hâlidî tarîkatının 'Küfrevî' kolunun pîri olan büyük mürşittir; Şeyh Tâhâ-i Hekkârî'den ders almıştır. Bitlis'te tekke kurarak Kafkasya, Tiflis ve İran'a uzanan geniş bir tesir alanı oluşturdu; Bediüzzaman Said Nursî'nin de hocasıdır. 1316/1898'de vefat etti; kabri üzerine Sultan II. Abdülhamid'in gönderdiği İtalyan mimar tarafından barok üslupta türbe yaptırıldı. (Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi 'Pîr Muhammed Küfrevî'; Kültür Envanteri / Kültür Portalı 'Küfrevî Türbesi ve Müştemilatı')