Manevî Coğrafyanın Dijital Atlası
1036 kayıt · Sayfa 16/44
Ahî
Kütahya'da medfun, ahîlik geleneğine bağlı sayılan bir veli. Kütahya velileri arasında zikredilir; kabri İshak Fakih (İshak Camii) yakınında, şehrin köklü ziyaretgâhlarındandır. Kaynaklarda vefatı 1071 (hicrî) verilir; hayatına dair ayrıntı sınırlıdır. (Kaynak: Evliyalar.net 'Kütahya Evliyaları'; İslam ve İhsan – Kütahya)
Makam
MAKAM. İranlı sahâbî Selmân-ı Fârisî'nin (Selmân-ı Pâk) hak din arayışı sırasında gençliğinin bir kısmını Nusaybin'de geçirdiği rivayet edilir; Nusaybin'de adına nispet edilen cami avlusunda bir makam bulunur. Gerçek kabri Irak'ta Medâin (Selmân-ı Pâk) bölgesindedir, Remle'de de bir makamı vardır. Yöre halkınca ziyaret edilir. (Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi 'Selmân-ı Fârisî'; Mardin Life)
Şeyh
Asıl adı İğnecizâde Şeyh Safiyüddîn Mahmûd Halvetî olup Şeyh Zekeriyyâ Halvetî'nin halifesidir ve onun vefatından sonra tekkesinin şeyhi olmuştur. Amasya'da yetişen Halvetî velîlerindendir. Türbesi Amasya'nın Kocacık mahallesinde çarşı içindedir; içinde İğneci Baba ile oğluna ait iki sanduka bulunur. (Kaynak: 'İğneci Baba', Evliyalar Ansiklopedisi; Amasya İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü; Metin Hakverdioğlu, 'Halvetîlik ve Amasya')
Asıl adı Dede Bahşî bin İbrâhim olan ve 'Akbilek Evliyâsı' diye anılan âlim, Taşova'nın Uluköy köyünde doğmuştur. Amasya'daki tahsilinden sonra Mısır'a giderek Celâleddîn es-Süyûtî, Zekeriyyâ el-Ensârî ve Şemseddîn es-Sehâvî gibi âlimlerden ders almış, fıkıh ve tefsirde derinleşmiştir. 1523-24'te Amasya'da vefat etmiş olup türbesi Şeyhcui mahallesinde Akbilek bahçeleri yakınındaki tepede, küçük bir mescidle birliktedir. (Kaynak: Abdülhalim Durma, 'Evliyalar Şehri Amasya', 2003; Rahime Özdoğan, 'Amasya'da Adak Yerleri', 2006)
Şeyh
17. yüzyıl Osmanlı âlimi ve Halvetî şeyhi. Birgivî'nin İzhârü'l-esrâr adlı eserine yazdığı Netâicü'l-efkâr adlı Arapça gramer şerhi Osmanlı medreselerinde ders kitabı olarak okutulmuştur. Kuşadası'nda yaşamış ve burada vefat etmiştir; kabri etrafında Adalızâde Mezarlığı oluşmuştur. (Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi 'Adalî, Şeyh Mustafa'; Kültür Envanteri Adalızade Türbesi)
Şeyh
Uşşâkıyye (Halvetiyye) tarikatının Nazilli'de yayılmasını sağlayan şeyh. Vefatından sonra yerine oğlu, Vasfî mahlaslı şair Ali Gâlib Vasfî Efendi geçmiştir. Nazilli-Bozdoğan yolu üzerindeki, halk arasında 'Yeşil Türbe' diye bilinen türbede eşi ve çocuklarıyla birlikte medfundur; türbe vefatından sekiz yıl sonra (1814) yaptırılmıştır. (Kaynak: Kültür Envanteri Yeşil Türbe-Nazilli; Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi - Ali Gâlib Vasfî Efendi)
Şeyh
14. yüzyılda yaşamış, Karacasu yöresinin fethine katıldıktan sonra kardeşiyle birlikte Babadağ eteklerinde bir tekke (zaviye) kuran derviş-gazi. Tekkesi gelip geçenlere yemek ve konaklama sağlamıştır; 1528 Osmanlı tahririnde torunları Bayramlu ve Resul zaviyenin başında kayıtlıdır. Türbesi Karacasu ilçesi Ataköy mahallesindedir. (Kaynak: 1528 Osmanlı tahrir defteri; İ. Afatoğlu, Denizli Muhabir; Tarihi Mekanlar Ansiklopedisi - Aydın Türbeleri)
Şeyh
Amasya'nın Halvetîliğin Osmanlı topraklarındaki ilk merkezi hâline gelmesinde Pîr İlyas ile birlikte büyük emeği geçen Halvetî şeyhidir; Pîr İlyas'ın önde gelen halifelerinden sayılır. 893/1487-88'de Amasya'da vefat etmiştir. Türbesi Saraydüzü mevkiinde yüksek bir tepe üzerinde olup Gümüşlüzâde Ahmed tarafından yaptırılmıştır. (Kaynak: Metin Hakverdioğlu, 'Halvetîlik ve Amasya'; 'Bir Şehir Bir Tarikat: Amasya ve Halvetîlik')
Ahî
Turhal'da metfun, semerciler esnafının pîri kabul edilen bir Ahî velîsi. Türbesi Turhal merkezde Amasya Caddesi üzerinde, Şeyh Mehmet Nurullah Türbesi'nin bitişiğindedir ve 1324 tarihiyle kayıtlıdır. Ahîlik geleneğinin Tokat yöresindeki yerleşik temsilcilerindendir. (Kaynak: Tokat İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, Turhal; Turhal Belediyesi tarih sayfası)
Şeyh
Tokat-Turhal yolu üzerinde, Yeşilırmak (Hıdırlık) Köprüsü yakınındaki Şeyh Meknûn (Açıkbaş) Zâviyesi ve Türbesi'ne adını veren derviş şeyhi. Yapı 13. yüzyılın son çeyreğine tarihlenir ve Tokat'ın en eski yapılarındandır; kitabesi bulunmadığından adın arşiv belgelerine göre 'Şeyh Bektut (Açıkbaş)' olarak düzeltilmesi önerilmiştir. Evliya Çelebi yapıyı bir Bektaşî tekkesi olarak anar. (Kaynak: Gaziosmanpaşa Üniv. Tokat Tarihi ve Kültürü Sempozyumu, Demirtaş 2015; Kültür Portalı / kulturenvanteri.com)
XV. yüzyılda yaşamış, Anadolu'ya gelen Kalenderî dervişlerinden kabul edilen bir velîdir. Hayatı, Hoca İbrâhim'in kaleme aldığı 'Menâkıb-ı Pîrî Baba' ile Evliyâ Çelebi'nin Seyahatnâme'sine dayanır; 1520 ve 1574-75 tahrir defterlerinde zâviyesi kayıtlıdır. Türbesi Merzifon'un Nusratiye (Tekke) mahallesindedir ve 1977'de Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından onarılmıştır. (Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi 'Pîrî Baba'; Evliyâ Çelebi Seyahatnâme)
Makam
Ebû İshak Kâzerûnî (İbrâhim b. Şehriyâr, 963-1035), Şiraz yakınındaki Kâzerûn'da doğup orada vefat eden ünlü mutasavvıftır; İshâkıyye/Kâzerûniyye tarikatının pîridir. Erzurum kalesi burcundaki yapı adına kurulmuş bir zâviye olup İ.H. Konyalı'ya göre zatın kendisi Kâzerûn'da medfundur — Erzurum'daki yapı bir MAKAM/zâviye türbesidir (yöresel olarak içindeki kabir 'Seyyid Ali'ye atfedilir). 2006'da Kültür Bakanlığı'nca restore edildi. (Kaynak: Erzurum Ansiklopedisi 'Ebu İshak-ı Kâzerûnî Türbesi'; Kültür Portalı)
Şeyh
Şirvan asıllı Halvetî büyüğü ve âlim; Tokat'a yerleşerek burada irşad faaliyeti yürüttü. En meşhur talebesi, sonradan Kara Şems diye tanınan Şemseddin Ahmed Sivâsî'dir ve yaklaşık on yıl ondan ders almıştır. 972/1564'te Tokat'ta vefat etti; vasiyeti üzerine kabri Kelkit ırmağı kıyısına yapıldı. (Kaynak: Evliyalar Ansiklopedisi/ehlisunnetbuyukleri.com; İttifak Gazetesi 'Anadolu Evliyaları-9 Tokat')
Baba
Horasan kökenli, 13. yüzyılda Anadolu'ya gelen bir Ahî/derviş önderi; asıl adı Ahî Mahmûd Velî, 'Ahî Baba' lakabıyla bilinir. Erbaa'ya bağlı, adını taşıyan Keçeci köyünde dergâhını kurmuş ve bugün de yaşayan Keçeci Baba Ocağı'nın pîri olmuştur. Türbesi Erbaa Keçeci köyündedir; ölüm tarihi kesin değildir (sözlü gelenekte 1349, ilmî tahminle 13. yüzyıl). (Kaynak: Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Velî Araştırma Dergisi, 'Keçeci Baba Ocağı'; Erbaa Gündem / yerel kayıtlar)
Şeyh
1881'de Tekman'a bağlı Taşkesen köyünde doğdu; Taşkesenli ulema ailesinden, Şeyh Ahmed Taşkesenî'nin yeğenidir. Fıkıh ve Arapça gramerinde uzman bir müderris olarak Taşkesen, Komasor, Çukuryayla ve Alaca köylerinde ders verdi. 1967'de Taşkesen köyünde vefat etti ve Taşkesen köyü mezarlığına defnedildi. (Kaynak: Evliyalar.net 'Taşkesenli Şeyh Alaeddin Efendi'; Erzurum Gazetesi 'Erzurum'un Kandilleri')
Hacı
1898'de Trabzon Çaykara'da doğdu; ailesi Pasinler'in Çöğender köyüne yerleşince 'Çöğenderli' diye anıldı, yedi yaşında hâfız oldu. Nakşibendî-Gümüşhânevî kolundan Hacı Ferşad Efendi'ye intisap edip irşadla meşgul oldu. 2 Şubat 1991'de vefat etti; naaşı altı ay sonra Çöğender köyüne nakledildi. Türbesi Çöğender köyü girişinde, dört sütun üzerine iki kubbeli açık bir yapıdır. (Kaynak: Evliyalar.net 'Çöğenderli Hacı Salih Efendi'; Erzurum Portalı)
Dede
Reşadiye yöresinde 'Cimi Evliyâsı' diye anılan, Horasan/Yesevî geleneğine bağlandığı kabul edilen bir derviş. Türbesinin kapısında 1257 tarihi okunmakta; 1386'da Süleyman Bey'in kızı Eslime Hatun gelirlerini Cimi Dede Zâviyesi'ne vakfetmiştir. Türbesi Reşadiye'ye bağlı Cimitekke beldesindedir. (Kaynak: 'Reşadiye ve Çevresindeki Alevî Ocakları', Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Velî Dergisi 2022/101; Bilimdili.com 'Cimitekke')
Baba
Horasan'dan Anadolu'ya gelen derviş-gazi olarak anılan, Aydınoğulları'nın manevi rehberliğini yaptığı söylenen bir zat; Aydın Bey'in vefatından kısa süre sonra (14. yüzyıl ortaları) öldüğü rivayet edilir. Türbesi Aydın merkez Veysipaşa mahallesindedir ve Evliya Çelebi Seyahatnâmesi'nde anılır; kişiliği ve tarihi büyük ölçüde menkıbevî olup kayıtlar ihtilaflıdır (bazı rivayetlerde türbe oğlu İsmail'e izafe edilir). (Kaynak: Evliya Çelebi, Seyahatnâme - Aydın; Evliyalar Ansiklopedisi 'Alihan Baba')
Müftü
1881'de Erzurum'da âlim bir aileye doğdu; uzun yıllar Erzurum müftülüğü yaptı ve Millî Mücadele'de Erzurum Kongresi'ne katıldı. Arapça-Farsçaya vâkıf, medrese ve okullarda ders verdi; Pîr Ali Baba'dan kalan 'binbir hatim' geleneğini 1937'de yeniden başlattı. 3 Temmuz 1960'ta vefat etti ve Erzurum Asrî Mezarlığı'ndaki aile kabristanına defnedildi. (Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi 'Solakbay, Muhammet Sâdık'; Erzurum Ansiklopedisi)
Şeyh
1848'de Bingöl Karlıova'nın Hacılar köyünde doğdu; Seyyid Sıbgatullah Arvâsî ve Abdurrahman-ı Tâgî silsilesiyle Nakşibendî-Hâlidî yolundan irşada Erzurum'a gönderildi. Erzurum Câferiye Medresesi'nde müderrislik yaptı, yazları Taşkesen köyünde geçirdiği için 'Taşkesenli' diye anıldı; 78 kişiye icâzet verdi. 24 Mart 1909'da (H.1327) vefat etti; türbesi Erzurum merkezdeki (Mehdiefendi Mah.) Taşkesenli Camii bahçesindedir. (Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi 'Taşkesenli'; Evliyalar Ansiklopedisi)
Şeyh
Erzurum Sultanmelik mahallesinde doğan, Taşkesenli ulema ailesinden (Şeyh Ahmed Efendi'nin torunu) bir âlimdir. Arapça, fıkıh, hadis, tefsir okudu; Tekman (1952-54) ve Horasan (1954-60) müftülüğü ile Erzurum merkez vâizliği yaptı. Abdurrahman-ı Tâgî torunu Şeyh Tâhâ Efendi'ye intisap edip halifesi oldu. Asrî Mezarlık'taki aile kabristanına defnedildi. (Kaynak: Evliyalar.net 'Taşkesenli Şeyh Muhammed Sıddık Efendi'; TDV İslâm Ansiklopedisi 'Taşkesenli')
16. yüzyılda Erzurum'da yaşamış, Halvetî/Rifâî/Kâdirî/Nakşibendî yollarında icâzet sahibi bir mutasavvıftır. Vakfiyesi H.940/M.1533 tarihlidir; köylerinin gelirini Erzurum'da yılda 'binbir hatim' okunmasına vakfetmiş, bu gelenek günümüzde sürmektedir. Türbesi Dutçu (Tuzcu) ile Tepeköy sınırındaki Pîr Ali Baba Tepesi'ndedir; kitabesizdir. Vefat yılı kesin değildir (vakfiyeden çıkarılan yaklaşık tarih). (Kaynak: Erzurum Valiliği/İl Kültür ve Turizm Müd.; Erzurum Gençlik Vakfı; Erzurum Portalı)
Makam
Hz. Peygamber'in ilk Müslümanlarından sahabî Süheyb b. Sinân er-Rûmî. Güvenilir kaynaklara göre Şevval 38 (Mart 659) Medine'de vefat etmiş ve Cennetü'l-Bakî'ye defnedilmiştir. Geç dönem rivayetlerinde İstanbul seferi dönüşü Çorum'da vefat ettiği söylenmişse de bu kesin değildir; Çorum Hıdırlık'taki yapı bir MAKAMDIR (sembolik ziyaret yeri), gerçek kabri Medine'dedir. (Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi 'Suheyb b. Sinân'; Hitit Sosyal Bilimler Dergisi, 'Suheyb-i Rumi Zaviyesi')
Gazi (Makam)
Çorum Hıdırlık'ta Süheyb-i Rûmî makamının yanında makamı bulunan, Yemen kökenli olduğu rivayet edilen bir gazi/sahabî. Halk muhayyilesinde hicrî 49 (669) civarındaki İstanbul kuşatması ordusuyla Anadolu'ya geldiği ve Çorum yöresinde şehid düştüğü anlatılır. Tarihî kaynaklarla kesin teyit edilemediğinden buradaki yapı bir MAKAM olarak değerlendirilir. (Kaynak: Çorum Belediyesi 'Çorum'da Sahabe ve Evliya Makamları'; Kültür Envanteri 'Hıdırlık Camii ve Türbesi')
