Manevî Coğrafyanın Dijital Atlası
1113 kayıt · Sayfa 29/47
Bu hicrî ay vefat yıldönümü olan zevat (kaynaklı).
Emir
Emir Nûr bin Mücâhid, Harar'ın ünlü beş kapılı surlarını (Jugol) 1550'lerde inşa ettiren hükümdar olup şehirde velî olarak saygı görür. 1567 (yaklaşık 974 H.) yılında, Harar'ı vuran bir tifüs salgınında vefat etmiştir. Türbesi, Harar Jugol (UNESCO Dünya Mirası eski şehir) içinde parlak yeşil, arı kovanı biçimli bir yapıdır. (Kaynak: Wikipedia 'Nur ibn Mujahid'; Atlas Obscura 'Tomb of Emir Nur'; Encyclopaedia Africana)
Tigray bölgesindeki Negash köyünde bulunan Necâşî (Al Nejashi) Mescidi, Hz. Peygamber'in ashabının Habeşistan'a yaptığı ilk hicret (~614-615) ile ilişkilendirilir ve Afrika'nın en eski Müslüman yerleşimlerinden biridir; 7. yüzyıla ait Müslüman mezarlığı arkeolojik olarak belgelenmiştir. Mescidin arkasındaki türbede geleneksel olarak Habeşistan'da vefat eden 15 sahâbeye ve ashaba sahip çıkan Necâşî Ashame b. Ebcer'e atfedilen kabirler yer alır. Bu kimlik atıfları geleneksel/dinî niteliktedir, arkeolojik olarak kişi bazında doğrulanmamıştır. (Kaynak: Wikipedia 'Al Nejashi Mosque'; Madain Project 'Negash Amedin Mesgid')
Şeyh
Aw-Barkhadle ('Mübarek Baba') olarak bilinen Yûsuf b. Ahmed el-Kevneyn, Somali'de İslam'ın yayılmasında öncü kabul edilen ve Somalice için Arap harfli bir okuma sistemi geliştirdiği rivayet edilen velîdir; 10.-12. yüzyıllar arasında yaşadığı düşünülür (kesin vefat yılı kayıtlı değildir). Hargeisa'nın kuzeydoğusundaki Aw-Barkhadle kasabasındaki türbesi, Orta Çağ'da büyük bir hac ve kraliyet defin merkeziydi. (Kaynak: Wikipedia 'Aw-Barkhadle'; Sada Mire, 'Wagar, Fertility and Phallic Stelae... Aw-Barkhadle, Somaliland', ResearchGate)
Sîdî
Sîdî Yahyâ et-Tâdelsî, 15. yüzyılda Timbuktu'nun velîlerinden olup adını taşıyan Sîdî Yahyâ Camii'nin ilk imamı (1441) olarak görev yapmıştır. Yaklaşık 1464'te vefat etmiş ve cami içine defnedilmiştir; cami Timbuktu UNESCO Dünya Mirası alanının parçasıdır. 2012'de cihatçı grupların saldırısında caminin kutsal kapısı zorlanmış, yapı sonradan onarılmıştır. (Kaynak: Wikipedia 'Sidi Yahya Mosque'; World History Encyclopedia 'Timbuktu')
Sîdî / Kadı
Sîdî Mahmûd b. Ömer, Timbuktu'nun kadısı (1498'den itibaren) ve şehrin '333 velîsinden' en önemlilerinden biridir; yaklaşık 1548'de (955 H.) vefat etmiştir. Türbesi şehrin kuzeyinde büyük bir ziyaret merkeziydi. 30 Haziran 2012'de Ansar Dine tarafından yıkılmış, UNESCO destekli onarımla 2015-2016'da yeniden inşa edilmiştir. (Kaynak: Wikipedia 'Sidi Mahmoud Ben Amar' & 'Fall of Timbuktu'; UNESCO Timbuktu)
Sultan
Muhammed Bello, Sokoto Halifeliği'nin kurucusu Osman bin Fûdî'nin oğlu ve halefi olup ikinci sultan-halifedir; aynı zamanda âlim ve müelliftir. 1781'de doğmuş, 25 Ekim 1837'de (1253 H.) vefat etmiştir. Kendi isteği üzerine, kurduğu ribat (sınır kalesi) olan Wurno'ya defnedilmiştir. (Kaynak: Wikipedia 'Muhammed Bello' & 'Wurno'; Britannica 'Muhammad Bello')
Bektaşî sultanı
Kıdemli Baba Sultan, Trakya'da çok sayıda mürit toplamış erken dönem bir Bektaşî derviş-velîsidir; rivayet onu Hacı Bektaş ve Ahmed Yesevî ile ilişkilendirir. Ada Tepe'de, Nova Zagora'ya yaklaşık 15 km uzaklıktaki Kalugerovo köyü üzerinde yer alan kubbeli türbesi, mimarî olarak yaklaşık 1413–1420'ye tarihlenen Bulgaristan'ın en erken Osmanlı derviş anıtlarından biridir. Tenha konumdaki yapı 17. yüzyılda Evliya Çelebi tarafından kaydedilmiş, 1971'de Machiel Kiel tarafından ayrıntılı incelenmiştir; 1826/1842 tarikat ilgasına kadar bir Bektaşî tekke merkeziydi. (Kaynak: Machiel Kiel, 'A Monument of Early Ottoman Architecture in Bulgaria: The Bektaşi Tekke of Kıdemli Baba Sultan', Belleten 35/137, 1971; Evliya Çelebi, Seyahatnâme.)
Kutbü'l-aktâb
Akyazılı Baba (Ak Yazılı Sultan), 16. yüzyıl başında yaşamış, Otman Baba'nın manevî halefi sayılan ve çağının kutbü'l-aktâbı olarak anılan bir Bektaşî velîsidir. Balçık yakınındaki Obrochishte köyünde bulunan tekke külliyesi, Kanunî Sultan Süleyman döneminde gelişmiş olup titiz yedigen (heptagonal) mimarisiyle ünlüdür; tam korunan türbesi yaklaşık 12 m yüksekliğiyle Balkanlar'ın en yüksek bu tür mâbedi sayılır. 19. yüzyıl sonundan itibaren mahallî olarak Aziz Athanasius'un mezarı olarak da kabul edilen iki-ritüelli bir Müslüman-Hristiyan ziyaretgâhına dönüşmüştür. (Kaynak: Balchik Tarih Müzesi; Yelis Erolova, Contemporary Development of the Akyazili Baba Tekke / St. Athanasius in Bulgaria, Folklore/Sator 18, 2017.)
Kutbü'l-aktâb, Şah-ı Kerbelâ
Otman Baba (yaklaşık 1378–1478), Osmanlı topraklarında dolaşan ve 1445'ten sonra Bulgaristan'da geniş bir mürit kitlesi edinen heterodoks Kalenderî-Bektaşî bir derviş-velîdir. Hayatı, müridi Küçük Abdal'ın kaleme aldığı Vilâyetnâme-i Otman Baba adlı menâkıbnâmeden bilinir; çağının kutbü'l-aktâbı sayılmış, Akyazılı Baba halefi olmuştur. Müzeleştirilen kubbeli kesme taş türbesi Haskovo bölgesindeki Teketo köyünde (Hızırilyas tepesi) bulunur; not: TDV İslâm Ansiklopedisi türbesini Varna'daki zâviyesinde (1506) gösterir, ancak coğrafî/anıt kaynakları Teketo'yu işaret eder. (Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi 'Otman Baba', Haşim Şahin; Wikipedia 'Otman Baba' [Vilâyetnâme; Gramatikova 2002].)
Alperen, Balkanların manevi fatihi
Sarı Saltuk, 13. yüzyılda Balkanlara geçen, Hacı Bektaş Veli çevresine bağlanan ve İslam'ın bölgede yayılmasında öncü kabul edilen yarı-efsanevi bir alperen-derviştir. TDV İslam Ansiklopedisi'ne göre 697/1297-98'de Dobruca'da (Babadağı) vefat etmiştir; ona atfedilen makamlar Kaliakra, Babadağı, Ohri, Kruya ve Blagay (Hersek) gibi birçok yerde bulunur. Blagaj Tekkesi'ndeki türbe, vasiyetine bağlanan 'on iki makam' rivayeti çerçevesinde sembolik bir MAKAM olup gerçek defin yeri ihtilaflıdır; Evliya Çelebi seyahatnamesi burayı Sarı Saltuk ile ilişkilendiren erken kayıtlardandır. Gerçek kabir Babadağı (Romanya) olarak kabul edildiğinden Blagaj rakip makamlardan biridir. (Kaynak: TDV İslam Ansiklopedisi 'Sarı Saltuk' maddesi, islamansiklopedisi.org.tr; Tekija Blagaj resmî tarihçe, tekijablagaj.ba; Bosna-Hersek Ulusal Anıtlar Komisyonu)
Alevî-Bektaşî ereni
Demir Baba, 16. yüzyılda yaşadığı kabul edilen Alevî-Bektaşî ereni ve şifa ehli bir velîdir. Yedigen (heptagonal) planlı kumtaşı türbesi, Razgrad'a bağlı Sveshtari yakınındaki Sboryanovo arkeolojik rezervinde, antik bir Trak kutsal alanının üzerine inşa edilmiştir; çevresinde kutsal pınar ve bir zamanlar mevcut imaret bulunan bir külliye gelişmiştir. Türbe bugün hâlâ aktif bir Alevî ziyaret merkezidir ve Bulgaristan'ın 100 Ulusal Turistik Mekânı arasındadır. (Kaynak: Wikipedia 'Demir Baba Teke'; Любомир Миков, Cult Architecture and Art of Heterodox Muslims in Bulgaria 16th–20th c., Prof. Marin Drinov Academic Publishing House, Sofia 2007.)
Bektaşî babası, şair-mutasavvıf
Nasibî Tâhir Baba, yerel bir şair ve mutasavvıf olup Frashër'deki (Gjirokastër ili) Bektaşî tekkesini 1815 veya 1825'te Orta Doğu seyahatlerinden dönüşünde kurmuştur. 1835'te vefatının ardından onuruna bir tyrbe (türbe) inşa edilmiş ve burası önemli bir ziyaret merkezi haline gelmiştir. Tekke 19. yüzyılda bölgenin önde gelen dinî ve millî merkezlerinden biri olmuştur. (Kaynak: Wikipedia 'Tekke of Frashër'; Wikidata Q16258645 — Teqe of Frashër)
6. Dedebaba
Ahmet Myftar Dede (Ahmet Myftar Ahmataj, 1916-1980), Bektaşî Tarikatı'nın 6. Dedebabası (Kryegjysh) idi. Son yıllarını Kruja ve Tiran'da, Sigurimi gözetimi altında geçirdi ve 1980'de vefat etti. Kalıntıları Tiran'daki Bektaşî Dünya Merkezi'ndeki (Kryegjyshata) tyrbede (türbede) defnedilmiştir. (Kaynak: Wikipedia 'Ahmet Myftar'; Wikipedia 'World Headquarters of the Bektashi')
alperen derviş — makam (ihtilaflı)
Sarı Saltuk, Balkanlar'da İslam'ın yayılmasında önemli rol oynamış, yaklaşık 1297-1298'de vefat etmiş yarı-efsanevî bir alperen derviştir. Kruja yakınındaki Sarisalltik dağında, içinde bir mağara ve makam bulunan teqe ona atfedilir ve Bektaşîler için büyük bir ziyaret merkezidir. Ancak Saltıkname'ye göre kendisine atfedilen birden çok makam (Babadağ/Romanya, Blagaj/Bosna, Kaliakra/Bulgaristan, İznik) vardır; Kruja makamı bunlardan biri olup gerçek kabir değil sembolik makam kabul edilir ve yeri ihtilaflıdır. (Kaynak: Wikipedia 'Sarı Saltık'; Metin İzeti, 'Arnavutluk-Kruja'daki Sarı Saltık Makamı Etrafında Gelişen İnanç ve Ritüeller', Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Velî Araştırma Dergisi)
Bektaşî pîri
Sersem Ali Baba, 958 (1551) civarında Kalkandelen'e (Tetovo) gelen ve Harabati Baba Bektaşî Tekkesi'nin kurucusu kabul edilen bir Osmanlı dervişidir. Kaynaklar onun yaklaşık 977 (1569) yılında vefat ettiğini, bazılarının ise Necef'e gidip orada öldüğünü aktarır; bu sebeple Kalkandelen'deki on iki köşeli türbe gerçek kabir ya da makam olarak değerlendirilir. Türbesi etrafında gelişen tekke, Balkanların en iyi korunmuş Bektaşî külliyelerinden biridir. (Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi 'Harâbâtî Baba Tekkesi'; Wikipedia 'Arabati Baba Teḱe')
Gazi, Bosna'nın hayır banisi
Gazi Hüsrev Bey (1480-1541), Bosna sancakbeyi olarak üç dönem görev yapan, Saraybosna'yı bir Osmanlı-İslam şehrine dönüştüren büyük vâkıf ve gazidir. 1531'de inşa ettirdiği Gazi Hüsrev Bey (Begova) Camii, medrese, hânkah, bezistan ve imaretten oluşan külliyesiyle anılır; halk arasında dindarlığı ve hayırseverliğiyle hürmet görür. Vefatından sonra caminin avlusundaki türbesine defnedilmiştir; türbe bugün cami avlusunda ziyaret edilmektedir. Bir devlet adamı-gazi olarak velî makamında anılması yöresel bir saygı geleneğidir. (Kaynak: TDV İslam Ansiklopedisi 'Gazi Hüsrev Bey' ve 'Saraybosna' maddeleri, islamansiklopedisi.org.tr; Gazi Husrev-beg Mosque, Wikipedia/Britannica)
5. Dedebaba
Abaz Hilmi Dede (1887-1947), Bektaşî Tarikatı'nın 5. Dedebabası (Kryegjysh) idi. Tiran'daki Bektaşî Dünya Merkezi'nde (Kryegjyshata) tyrbesi (türbesi) bulunan dedebabalardandır. Komünist baskı döneminde yaşamış ve 1947'de hayatını kaybetmiştir. (Kaynak: Wikipedia 'Abaz Hilmi'; Wikipedia 'World Headquarters of the Bektashi')
Şeyh, müderris, şâir (Efendiu i Madh)
Şeyh Tahir Efendi (Tahir Efendi Boşnak, 'Efendiu i Madh'), 1770'te doğmuş, İstanbul'da tahsilini tamamlayıp (1807) Yakova'daki (Gjakova) Küçük Medrese'nin ilk müderrisi olmuş bir âlim, şâir ve şeyhtir; ünlü 'Emni Vehbiyye' adlı eserin müellifidir. Tarîkat mensubiyeti kaynaklarda ihtilaflıdır: Wikipedia/Wikidata Bayramiyye verirken, Raif Virmiça'nın envanteri onu Nakşibendî kolu altında bir 'Şeyh Tahir Efendi Tekkesi ve Türbesi' ile kaydeder. 1835 veya 1850'de Yakova'da vefat etmiş olup şehirde adına bir türbe (Tyrbja e Tahir Efendiut) belgelenmiştir. (Kaynak: en.wikipedia.org 'Tahir Efendi Jakova' + Wikidata Q21183041; Raif Virmiça, 'Kosova Tekkeleri-Türbeleri', İstanbul 2010)
Şeyh, Sa'dî, imam-kadı-mimar
Şeyh Emin Efendi, Yakova'daki (Gjakova) Sa'diyye tarîkatine bağlı Şeyh Emin Tekkesi'ni (Teqja e Shejh Eminit) 1730'da kuran imam, kadı, şeyh ve aynı zamanda mimardır; semâhâne ve türbe içeren külliyenin bânîsidir. Kurucu olarak tekkenin türbesinde medfun olup Raif Virmiça'nın envanterinde 'Şeyh Emin Efendi Tekkesi ve Türbesi' diye geçer. Kesin vefat tarihi mevcut kaynaklarda belgelenmemiştir. (Kaynak: Raif Virmiça, 'Kosova Tekkeleri-Türbeleri ve Kitabeli Mezar Taşları', İstanbul 2010; en.wikipedia.org 'Culture of Gjakova')
Şeyh, Sa'dî
Şeyh Şefket Şehu, 1900'de Yakova'da (Gjakova) doğmuş Sa'dî şeyhidir ve şehrin en eski Sa'dî tekkesi olan Büyük Tekke'yi (Teqja e Madhe) 1929-1952 arası yönetmiştir; kuruluşu 1582'ye dayanan tekkenin kurucusu Süleyman Acize Baba'nın torunlarından olup hilafetnâmesini 1928'de Şam'da almıştır. 11 Mart 1952'de vefat etmiştir. Kabri üzerine Yakova'da Llukac Köprüsü yakınında bir türbe inşa edilmiş olup Raif Virmiça'nın envanterinde 'Şeyh Şefket Türbesi' olarak kayıtlıdır. (Kaynak: Raif Virmiça, 'Kosova Tekkeleri-Türbeleri ve Kitabeli Mezar Taşları', İstanbul 2010 — Hacı Bektaş Velî Dergisi değerlendirmesi; sq.wikipedia.org 'Teqja e Madhe' / en.wikipedia.org 'Culture of Gjakova')
Şeyh, Sa'dî pîri, Hisar Baba
Şeyh Süleyman Acize Baba, 1537'de İşkodra'da (Shkodër) Buşatlı ailesinden doğmuş Sa'diyye (Âciziyye kolu) şeyhidir; 1582'de Yakova'daki (Gjakova) Sa'dî tekkesini kurmuş, ardından Prizren'in Maraş semtinde Hisar tepesi eteğinde tekke ve türbe tesis etmiştir. Halk arasında bulunduğu kale tepesine nispetle 'Hisar Baba' diye anılır. Türbesi Prizren Maraş'ta Maksut Paşa Camii'nin bitişiğinde olup tarihî tekke II. Dünya Savaşı sonrası yıkılmış, ahşap kubbeli türbe sonradan yeniden inşa edilmiştir; vefat yılı kaynaklarda kesinleşmemiştir. (Kaynak: sq.wikipedia.org 'Sheh Sulejman Axhiza Baba'; TDV İslâm Ansiklopedisi 'Prizren')
Derviş, Şeyh, dîvan şâiri
Derviş Ahmed Gurbî Baba, 1698-99'da Yeni Pazar'da (Novi Pazar, Sancak) doğmuş 18. yüzyıl mutasavvıf dîvan şâiridir; ağırlıklı olarak Bektaşî, kaynaklarda ayrıca Nakşibendî olarak da anılan bir şeyhtir. Türbesinin ön cephesindeki kitâbede vefatı 1185 H/1771-72 olarak kayıtlıdır. Kabri, Sırbistan'ın en eski ve en büyük Müslüman mezarlıklarından, koruma altındaki Gazilar (Gaziler) Mezarlığı içindeki türbesindedir. (Kaynak: Redžep Škrijelj, 'Mejli i Kaimi u Gurbijevom divanu', Prilozi za orijentalnu filologiju/POF, Saraybosna Üniversitesi; bosnjaci.rs 'Derviš Ahmed Gurbi baba')
Bektaşî sultanı
Durbalı Sultan Tekkesi, Teselya'da Farsala yakınındaki Ano Asprogeia (Irini) köyünde bulunan bir Bektaşî (Alevî) derviş dergâhıdır; rivayete göre Konya'dan gelen Durbalı adlı bir derviş tarafından kurulmuştur. Balkanlar'ın en önemli Bektaşî merkezlerinden biri hâline gelmiş, İmam Ali ve Hacı Bektaş Velî tasvirleri barındırmıştır. Teselya'nın Yunanistan'a katılmasından (1881) sonra da faaliyetini sürdürmüş, 1925'ten itibaren Arnavut Bektaşîlere geçmiş ve son babanın 1973'te vefatına kadar açık kalmıştır; bugün korunan bir anıttır. (Kaynak: Wikipedia 'Durbalı Sultan Tekke'; Farsala Belediyesi resmî kültür sitesi; Dünya Bektaşî Merkezi/Kryegjyshata.)
Şeyh, Halvetî-Ramazânî pîri
Şeyh Pîr Osman Baba, Prizren'deki Saraçhane Halvetî Tekkesi'nin kurucusudur; tekke 1712'de tesis edilmiş ve Rumeli'de Halvetiyye-Ramazâniyye kolunun bölgedeki âsitânesi olmuştur. Vefat tarihi kaynaklarda ihtilaflıdır: kültür envanteri 1164 H/1747, TDV İslâm Ansiklopedisi (Ramazâniyye) ise 1165 H/1752 verir. Türbesi tekkenin avlusunda olup içinde kendisiyle birlikte sonraki Halvetî şeyhleri de medfundur. (Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi 'Ramazâniyye'; kulturenvanteri.com 'Saraçhane Halveti Tekkesi, Prizren')
