Huzeyfe b. Yemân

Hz. Peygamber'in sırdaşı olarak tanınan sahâbî. Tam adı Ebû Abdillâh Huzeyfe b. Huseyl (Hisl) b. Câbir el-Absî'dir. Nihâvend Savaşı'nda ordunun kumandasını üstlenmiş, Hz. Ömer döneminde Medâin valiliği yapmıştır.

Medine'de doğdu. Babası bir kan davası yüzünden Mekke'den kaçarak Medine'ye yerleşmiş ve orada aslen Yemenli olan Abdüleşheloğulları ile antlaşma yaptığı için Yemân diye anılmış (bazı rivayetlere göre bu ad büyük dedesi Cirve b. Hâris'e verilmiştir); Huzeyfe de İbn Yemân diye tanınmıştır. Annesi, Evs kabilesinin Abdüleşheloğulları kolundan Rebâb bint Kâ'b, Hz. Peygamber'e biat eden ensar kadınlarındandır.

Babasıyla birlikte Bedir Gazvesi'nden önce müslüman oldu. Bedir'e katılmak üzere yola çıkan baba oğul müşriklere yakalanmış, Peygamber'e katılmayacaklarına dair söz vermeleri üzerine serbest bırakılmışlardı; Resûlullah da sözlerinde durarak savaşa katılmamalarını söyledi. Huzeyfe sonraki bütün gazvelere katıldı. Uhud'da, müslümanların düşman tarafından tanınmamak için yüzlerini örtmeleri yüzünden babası Huseyl müşrik zannedilerek öldürüldü; Huzeyfe bunun bir hata sonucu olduğunu düşünerek teselli bulmaya çalıştı ve Hz. Peygamber'in ödemek istediği diyeti kabul etmeyip fakir müslümanlara bağışladı. Hendek Gazvesi'nde Resûlullah onu müşrik ordusu hakkında bilgi toplamakla görevlendirdi; Peygamber'in duasını alarak müşriklerin arasına sızan Huzeyfe, şiddetli bir fırtınanın onları perişan ettiğini ve Medine'yi terkettiklerini haber verdi.

Muhacirlerle ensar arasındaki kardeşlik antlaşmasında Hz. Peygamber onu Ammâr b. Yâsir'le kardeş ilân etti. Resûl-i Ekrem'in zekât işleriyle görevli kâtiplerindendi; Peygamber onu Debâ'da oturan Ezd kabilesine zekât âmili olarak göndermiş ve zekât esaslarını içeren bir mektup vermiştir.

En önemli özelliği Hz. Peygamber'in sırdaşı olmasıdır. Resûlullah'ın hiçbir sahâbîye vermediği bazı bilgileri ona verdiği, bu sebeple ashap içindeki münafıkların adlarını ve ileride çıkacak fitne hareketlerini ondan başka kimsenin bilmediği rivayet edilir; Hz. Ömer ve Hz. Ali bu özelliğini açıkça ifade etmişlerdir. Hz. Ömer'in halifeliği sırasında valileri arasında münafık bulunup bulunmadığını sorduğu, Huzeyfe'nin bir tane bulunduğunu söyleyip isim vermediği, halifenin de ondan aldığı bilgilerden tahmin ettiği bir valiyi hemen azlettiği bildirilir.

Hz. Ömer döneminde Medâin'e vali tayin edildi ve şehri imar etti. Nihâvend Savaşı'nda (21/642) ordu kumandanı Nu'mân b. Mukarrin öldürülünce kumandayı ele alıp düşmanı teslim olmaya mecbur etti; Dînever, Hemedan ve Rey de onun tarafından fethedildi. Azerbaycan ve İrmîniye seferinde Iraklı ve Suriyeli askerler arasında Kur'an'ın farklı kıraatlerle okunduğunu görünce Hz. Osman'ı uyarmış ve Mushaf nüshalarının çoğaltılmasını sağlamıştır. En karışık davaları çözebilecek güçte bir kadı olarak da tanınırdı; Resûlullah kamıştan yapılmış bir ev yüzünden anlaşmazlığa düşenleri ona havale etmiş ve verdiği kararın isabetli olduğunu söylemiştir.

Zühd ve takvâsıyla bilinirdi: vali olarak Medâin'e merkebinin sırtında girmiş, şehrin ileri gelenleri ne kadar maaş istediğini sorduklarında yalnız kendisine yetecek yiyecek ile merkebi için bir miktar yem istemiştir. Hz. Ömer bir ara onu yanına çağırmış, sade hayatında bir değişiklik olmadığını görünce sevinip tekrar Medâin valisi olarak göndermiştir. Kaynak hikmetli sözlerinden de örnek verir: “Sizin en hayırlılarınız âhiret için dünyayı, dünya için âhireti terkedenler değil, her ikisi için de çalışanlardır.”

36 (656) yılında, Hz. Osman'ın öldürülmesi ve Hz. Ali'ye biat edilmesinden kırk gün sonra Medâin'de vefat etti. Hz. Osman'ın ölümünden hemen sonra Hz. Ali'ye biat etmiş, ölürken oğullarına da ona itaat etmelerini öğütlemiş, kendisine pahalı kefen alınmamasını tembih etmişti. Kaynak çocukları olarak Ebû Ubeyde, Safvân, Sa'd, Saîd ve Simâk adlı oğullarını ve Ümmü Seleme adlı kızını sayar; Safvân ile Saîd Sıffîn Savaşı'nda Hz. Ali'nin yanında şehid olmuştur. MEDÂİN maddesine göre Medâin kadısı olan oğlu Sa'd, 65 (684) yılında Medâinli 170 kişiyle birlikte Süleyman b. Surad liderliğindeki Tevvâbîn arasına katılmıştır.

Tesir Halkası — Hz. Ömer, Hz. Ali ve Câbir b. Abdullah gibi sahâbîler yanında Ebû Vâil, Zir b. Hubeyş, Zeyd b. Vehb, Abdurrahman b. Ebû Leylâ ve Ebû İdrîs el-Havlânî gibi tâbiîn âlimleri ondan hadis rivayet etmiştir; oğulları Ebû Ubeyde, Simâk ve Sa'd ile kızı da ondan rivayette bulunmuştur. Hadis kitaplarında rivayet ettiği 225 hadis yer alır; Buhârî ve Müslim'in Sahîh'lerinde on iki, yalnız Buhârî'de sekiz, yalnız Müslim'de on yedi rivayeti bulunur. Kendisi de Hz. Peygamber'den bizzat duymadığı bazı hadisleri Hz. Ömer'den öğrenmiştir.

Türbesi ve Külliyesi — MEDÂİN maddesi, Beytülebyaz'ın Müktefî-Billâh döneminde (902-908) tamamen yıktırılmasını anlattığı yerde, bu arada Espânbur'da Selmân-ı Fârisî ve Huzeyfe b. Yemân'ın türbelerinin de inşa edildiğini kaydeder. Aynı madde, Osmanlı döneminde Selmân-ı Fârisî türbesi etrafında zamanla Selmânıpâk kasabasının oluştuğunu ve burasının bugün Irak'taki kutsal yerleri ziyaret edenlerin uğrak yeri olduğunu belirtir.