Hanefî mezhebinin imamı ve büyük müctehid.
Tam adı Nu'mân b. Sâbit b. Zûtâ b. Mâh'tır. 80 (699) yılında Kûfe'de doğdu.
Kumaş ticaretiyle uğraşan varlıklı bir ailenin çocuğudur; kendisi de tüccardı ve ilim hayatına atıldıktan sonra işini ortakları aracılığıyla sürdürdü.
Asıl hocası Hammâd b. Ebû Süleyman'dır; 102 yılından itibaren on sekiz yıl onun derslerine devam etti.
Fıkıhta takip ettiği sıra kendi ifadesiyle bellidir: önce Allah'ın kitabında olan alınır, sonra Sünnet, sonra icmâ; bunlarda hüküm bulunmayan meselede kıyasla hüküm verilir.
Emevî döneminde Zeyd b. Ali'nin ayaklanmasını maddî olarak ve fetvalarıyla mânen desteklediği rivayet edilir. Abbâsî halifesi Mansûr'un baskılarına da direndi: yeni kurulan Bağdat'ın kadılığı teklif edildiğinde bunu kabul etmedi.
150 yılı Şâban ayında (Eylül 767) Bağdat'ta vefat etti; cenaze namazında halife bizzat bulundu.
Tesir Halkası — Ders halkası tek kişinin takririyle değil heyetle müzakere usulüyle işlerdi: sorulan mesele önce öğrencilerle tartışılır, o konuda nas bulunup bulunmadığı araştırılırdı. Bu halkadan Ebû Yûsuf, Muhammed eş-Şeybânî ve Züfer b. Hüzeyl gibi isimler yetişti; talebelerinden kırkının ictihad edecek dereceye ulaştığı belirtilir.
Eserleri — Kendisine el-Fıkhü'l-ekber, el-Âlim ve'l-müteallim, el-Fıkhü'l-ebsat, er-Risâle ve el-Vasıyye adlı akaid risâleleri nisbet edilir.
Türbesi ve Külliyesi — Kabri Bağdat'ta, bugün Âzamiyye diye anılan semttedir. 459 (1067) yılında Şerefülmülk Ebû Sa'd el-Müstevfî tarafından kabri üzerine bir türbe yaptırılmış, çevresine de bir medrese inşa ettirilmiştir.
Çok Görüşlü Görüşler
Vefatının şartları. Daha sağlam rivayetlere göre kadılığı kabul etmediği için Bağdat'ta hapse atılmış, işkence görmüş ve dövülmüştür. Zehirlenerek öldürüldüğü de söylenir; kaynak bu noktada, halifenin halk nazarında ağır bir töhmetten zâhiren de olsa kurtulduğunu kaydeder. Atlas bu rivayetleri kaynağın kendi kipiyle aktarır, hüküm vermez (kural #9 ilke 3).
Kendisine yöneltilen iki eleştiri ve kaynağın cevabı.
① Re'y eleştirisi: çok kıyas yapmakla, hatta kıyası nassa tercih etmekle suçlanmıştır. Kaynak buna açıkça cevap verir: "Ebû Hanîfe'nin kıyası nassa tercih ettiğine dair ileri sürülen iddialar doğru değildir."
② Hadis bilgisi eleştirisi: on küsur, yahut 150, yahut yarısı hatalı 400 hadis bildiği ileri sürülmüştür. Kaynak, isnadlı olarak rivayet ettiği hadislerin sayısının az olmadığını ve 4000 hadis rivayet ettiğini belirtir.
Kaynaklar
- TDV İslâm Ansiklopedisi (DİA) — Mustafa Uzunpostalcı · c. 10, s. 131-138, “EBÛ HANÎFE” maddesi
Bu kaydın kaynakları aşağıdadır (Kaynak Zorunluluğu).
Bu kayıtta bir hata mı gördünüz? Kaynağıyla düzeltme önerin
Kalıcı kimlik: EA-Z-000290 · bu adres kaydın adı değişse de aynı kayda gider; atıfta bunu kullanın.
Dış kayıtlar: TDV İslâm Ansiklopedisi maddesi