Bişr el-Hâfî

İlk devir sûfîlerinden; önce devrin sayılı muhaddislerinden biri olup sonra zühd ve tasavvufa yönelen, "el-Hâfî" (yalınayak) lakabıyla tanınan zat. Tam adı Ebû Nasr Bişr b. Hâris b. Abdirrahmân b. Atâ b. Hilâl el-Hâfî el-Mervezî'dir.

150 (767) veya 152 (769) yılında Merv'de, şehrin ileri gelen ailelerinden birinde doğdu. İlk dinî bilgilerini aldıktan sonra hadis ilmine yöneldi; Mâlik b. Enes, Şerîk b. Abdullah, Hammâd b. Zeyd, İbrâhim b. Sa'd, Fudayl b. İyâz ve Abdullah b. Mübârek gibi muhaddislerden hadis öğrendi. Dârekutnî onun sika bir râvi olduğunu, sahih olmayan hiçbir hadis rivayet etmediğini belirtmiştir.

Kaynakların ortaklaşa verdiği bilgilere göre daha sonra bütün kitaplarını toprağa gömerek tasavvufa yöneldi ve dayısı Ali b. Harşem'in sohbetlerine katıldı. Kaynaklar bu dönüşte, hadis alanındaki çalışmaları yüzünden içinde gurur, şan ve şöhret arzusu hissedip bunlardan kurtulmak istemesinin de etkili olduğunu belirtir. Rivayete göre, hadisle ilgisini kesmemesini isteyen eski hocası ve arkadaşlarının "Allah yarın 'Niçin Peygamber'in hadislerini nakletmedin?' diye sorduğunda ne cevap vereceksin?" sorusuna şöyle karşılık vermiştir: "Şunu diyeceğim: Sen bana nefse muhalefet etmeyi emrettin. Nefsim ise hadis rivayet etmeyi ve itibar görmeyi arzu etmekteydi. İşte bu yüzden ona muhalefet ettim."

Bu dönemde devrin sûfîlerinden Fudayl b. İyâz, Serî es-Sakatî, Ahmed b. Âsım el-Antâkî, Ebû Ali el-Cûzcânî ve Ebû Saîd el-Harrâz ile görüştü. Geçimini örgücülük yaparak sağlardı. Fıkhî konularda Süfyân es-Sevrî'nin mezhebine tâbi idi. Ahmed b. Hanbel ile dostluğu sürekli oldu: halkın ihlâs, tevekkül ve rızâ ile ilgili sorularını cevaplayan İbn Hanbel, muhabbeti soran birine "Bunun cevabını Bişr'den isteyiniz. O hayatta iken benim bu soruya cevap vermem uygun olmaz" demiştir. Halku'l-Kur'ân meselesinde İbn Hanbel'in tarafını tutmuş, imanı ikrar, tasdik ve amel olarak tarif etmesi de Hanbelî düşünceye yakınlığını göstermiştir.

227 (841) yılında vefat etti.

Tesir Halkası — Ahmed b. Hanbel, Ebû Hayseme Züheyr b. Harb, Ahmed ed-Devrakī ve İbrâhim el-Harbî gibi âlimler ondan hadis rivayet etmiştir. Abdullah b. Cellâ onun için "Vera' konusunda üstadımız odur" der. A. Schimmel onu Hâris el-Muhâsibî'yi hazırlayan sûfîlerin başında sayar. Hanbelîler'den İbnü'l-Cevzî'nin Menâkıbü Bişri'l-Hâfî adlı eseri kaleme almasını kaynak bu fikrî yakınlığa bağlar.

Şairliği ve Tasavvufî Çizgisi — Tasavvufî düşüncesinde takvâ, vera' ve nefse muhalefet ayrı bir yer tutar. "Kırk yıldır canım kebap istiyor, henüz onu elde edebilecek helâl para bulamadım" diyen Bişr, zühdün ancak hırs ve tamahtan arınmış bir gönülde barınabileceğini söylemiş, sultanların şüpheli paralarla yaptırdığı çeşmelerden bile su içmemeye dikkat etmiştir. Rızâ, tevekkül ve teslimiyet gibi terimlere tasavvufî yorum getiren ilk sûfîlerdendir. İyilikleri gizleme, riya ve şöhretten kaçınma — Melâmî neşve — hayatında önemli yer tutar: ona göre methedilmekten hoşlanmak ruhî olgunluğa engel olması bakımından günah işlemekten daha zararlıdır ve kişi tanınmamayı ganimet bilmelidir. Sûfîleri üç gruba ayırır: hiç kimseden bir şey istemeyenler (ruhânî), istemeyip verildiğinde kabul edenler (mutavassıt) ve ibadetle meşgul olup rızkını Allah'tan bekleyenler. Cömerdi cimri sûfîye tercih eder. Soğuktan titrerken sebebini soran dostlarına "Fakir ve düşkünleri hatırladım; onlara yardım edecek kadar zengin olmadığımdan acılarını hiç olmazsa bu şekilde paylaşmak istedim" demiştir. Dinî konularda gerekli hassasiyeti göstermeyen âlimleri ve takvâ yerine mârifete, istikamet yerine kerâmete ağırlık veren sûfîleri tenkit etmiş; tasavvufî terbiye gören dervişlere seyahati tavsiye etmiştir.

Eserleri — Kaynaklarda ona Kitâbü'z-Zühd (Kitâbü't-Tasavvuf) adlı bir eser ile bazı manzumeler isnat edilmiştir.