Giriş

Şehir

Semerkant Evliyaları ve Türbeleri

12 kaynaklı kayıt · 11 doğrulanmış konum

Atlasta Semerkant için 12 kayıt bulunuyor. Her kaydın kaynağı ve inceleme durumu kendi sayfasında yazar. Dağılım: 7 Âlim · 4 Evliyâ · 1 Sahâbe.

Semerkant haritası

Semerkant kayıtları

Âlim

Hakîm es-Semerkandî (Ebü'l-Kāsım İshâk b. Muhammed)

el-Hakîm · el-Kādî

Hakîm es-Semerkandî (Ebü'l-Kāsım İshâk b. Muhammed b. İsmâil b. İbrâhim b. Zeyd es-Semerkandî), Mâverâünnehir'de yetişmiş Hanefî âlimi, sûfî ve uzun yıllar Semerkant kadılığı yapmış bir zattır. En çok, Sâmânîler devrinde resmî akîde olarak benimsenen es-Sevâdü'l-a'zam 'ın müellifi olarak tanınır. Doğum yılı kaynakta yer almaz. Belh'te önde gelen Hanefî âlimi Muhammed b. Huzeyme el-Kallâs'tan (ö. 314/926) ders aldı. Yine Belh'te sûfî Ebû Bekir Muhammed b. Ömer el-Verrâk'ın müridi oldu; onun sözlerini sonradan rivayet etti ve ona en derin hayranlığını dile getirdi (Sülemî, Tabakātü's-sûfiyye ). Verrâk 280/893'te vefat ettiğine göre İshâk'ın en geç 260/874 civarında doğmuş olması gerekir. Sem'ânî hocaları arasında Abdullah b. Sehl ez-Zâhid'i de sayar; kaynak, bu zatın sûfî Hâtem el-Esam'ın (ö. 237/851-52) müridi ve râvisi Abdullah b. Sehl er-Râzî ile aynı kişi olabileceğini belirtir. Semerkant'ta, önde gelen Hanefî âlimi Ebû Nasr el-İyâzî (ö. 279/892'den önce) ile görüştüğü anlaşılır; zira İyâzî'nin muhalifleriyle yaptığı tartışmaları nakletmiştir. Kelâm, fıkıh ve tefsir bilgisiyle tanındığı, sûfîlerin mânevî bilgisine ve yollarına da vâkıf olduğu kaydedilir. Uzun süre Semerkant kadılığında bulundu ve bu görevdeki tutumu övgüyle anıldı. 10 Muharrem 342'de (27 Mayıs 953) Semerkant'ta vefat etti. Tesir Halkası — Kaynak, es-Sevâdü'l-a'zam 'ın Sâmânîler devrinde resmî akîde olarak geniş ölçüde okutulduğunu ve hanedanın yıkılmasından sonra da uzun süre itibarını koruduğunu yazar. Akîdenin Farsça tercümesinin girişinde mütercim, Sâmânî emîri İsmâil b. Ahmed'in (279-95/892-907) Semerkant, Buhara ve Mâverâünnehir âlimlerini toplayarak, yayıldığını gördüğü bid'atlere karşı Sünnî akîdeyi açıklamalarını emrettiğini; âlimlerin de İshâk'a başvurup Arapça bir akîde yazmasını istediklerini ve bu metnin emîrin ve bütün âlimlerin resmî onayını kazandığını anlatır. Farsça tercüme, Sâmânî Nûh b. Mansûr'un (366-87/976-97) emriyle adı bilinmeyen bir mütercim tarafından hazırlandı. Bu ilk Farsçanın dili zamanla eskiyince metin 795/1393'te Nakşibendî Hâce Muhammed Pârsâ tarafından daha yeni bir Farsçaya aktarıldı; Aynî Efendi Bulgârî'nin Türkçe tercümesi ise 1258/1842'de Bulak'ta basıldı. Şairliği ve Tasavvufî Çizgisi — Kaynak şiirinden söz etmez; çizgisi sûfî ve ilmîdir. «Hakîm» lakabı, o dönemde doğu İran sûfîleri arasında yaygın olup mutasavvıfların irfânî hikmetine işaret eder; Sem'ânî'ye göre bu lakabı, kendisinden kaydedilmiş pek çok tanınmış hikmetli söz ( hikem ) ve vaaz sebebiyle almıştır. Bu sözlerin bir kısmını Mahmûd b. Osmân ( Firdevsü'l-mürşidiyye ) ve Ebû Nasr Tâhir b. Muhammed el-Hânkāhî ( Güzîde der ahlâk u tasavvuf ) nakleder. Kelâbâzî de onu sûfîlerin yoluna dair eser yazanlar arasında sayar ( et-Ta'arruf ). Kaynağın özetine göre es-Sevâdü'l-a'zam , hükümdara —âdil olsun zâlim olsun— itaat ve destek ile Müslüman cemaatle ( cemâat ) dayanışma görevini kuvvetle vurgular; Mu'tezile, Şîa (metindeki adıyla Râfıza), Kerrâmiyye ve Cehmiyye görüşlerini açıkça reddeder. İmanı amelleri dışarıda bırakarak tanımlayan Hanefî anlayışını Şâfiî ve ehl-i hadis anlayışı karşısında savunur; insan iradesi ve kader meselesinde Kaderiyye ile Cebriyye arasında orta bir yol arar. Kazancı ( kesb ) yasaklayan Kerrâmî zühd anlayışını kabul etmezken velîlerin kerâmetlerine inanmayı destekler ve velîleri peygamberlerin altında konumlandırır. Eserleri — es-Sevâdü'l-a'zam : Hanefî akîde metni. Kaynağa göre mevcut Arapça ve Farsça metinler asıl metni aynen yansıtmaz; IV./X. yüzyıl âlimlerine atıflar taşır ve muhteva ile tertipte önemli farklılıklar gösterir; resmî akîde olarak yaygın biçimde okutulduğu için aktaranlar değişiklik ve eklemeler yapmakta kendilerini serbest hissetmiş olmalıdır. Arapça metin defalarca basılmıştır. İshâk'a nisbet edilen kısa bir Risâle fi'l-îmân da es-Sevâdü'l-a'zam 'ın İstanbul baskısının (1304/1886-87) sonunda yayımlanmıştır; imanın amelleri içine almadığı ve artıp eksilmediği yolundaki Hanefî görüşünü Mu'tezile ve Hâricî görüşleri karşısında savunur. İbn Kutluboğa'nın andığı «Hakîm Kādî» ile aynı kişi ise, Muhtasar fi'l-hayz adlı bir fıkıh eseri ve onun şerhi de ona aittir. Türbesi ve Külliyesi — Semerkant'taki Çâkerdîze kabristanında, İmam Mâtürîdî'nin kabrine yakın bir yere defnedildi. Kaynak, kabrinin IX./XV. yüzyılda hâlâ bilindiğini kaydeder.

SemerkantVefât 342 h.İncele
Evliyâ

Mîr Seyyid Bereke

Mîr · Seyyid · Aziz Nur

Timur'un hocası ve yakın dostu. Semerkant'taki Gûr-ı Emîr türbesinde yatan, hânedan dışından gelen tek kişidir.

Semerkantİncele
Evliyâ

Şeyh Nûreddin Basîr (Kutb-i Çehârdehum)

Şeyh · Kutb-i Çehârdehum

Şeyh Nûreddin Basîr , kabri Semerkant'ta bulunan bir şeyhtir. Açılan DİA dışı kaynaklarda hayatına dair bilgi çok azdır: Dânişnâme-i Cihân-ı İslâm'ın (DJI) Burhâneddin Sâgarcî maddesi onu yalnız mezarının yeri vesilesiyle anar ve vefatını 646 yılı olarak verir. Hocaları, tarikat silsilesi ve eserleri hakkında bu kaynaklarda bilgi bulunmaz. DJI'ye göre İbn Battûta'nın Hıtay'da görüştüğü ve Çin'deki Müslümanların önderi olan Burhâneddin Sâgarcî, vasiyeti üzerine Nûreddin Basîr'in mezarının yanına defnedilmiştir. Madde bu bilgiyi Sâgarcî'nin hal tercümesini anlatan Kandiyye risalesine ve Ebû Tâhir Semerkandî'nin Semerkant mezarlarını anlatan Semeriyye 'sine dayandırır. Türbesi ve Külliyesi — DJI, Nûreddin Basîr'in mezarını Semerkant'ta iç kalenin (ark) güney duvarı yakınında gösterir; Sâgarcî'nin kabri onun yanındadır ve Semeriyye 'ye göre Sâgarcî türbesinin kubbesini Emîr Timur onarmıştır. ICOMOS'un Semerkant değerlendirmesi (No 603rev), Registan meydanının güneybatısındaki Rûhâbâd türbesinin Burhâneddin Sâgarcî'nin defni için yapıldığını yazar. Atlasın Nûreddin Basîr'e bağladığı türbe kaydı ise bu tarifle uyuşmayan bir noktadadır; ayrıntı Çok Görüşlü Sunum'dadır.

SemerkantVefât 646 h.İncele
Âlim

Ebü'l-Usr Pezdevî (Fahrülislâm)

Fahrülislâm

Fahrülislâm Ebü'l-Usr Ali b. Muhammed b. Hüseyin b. Abdülkerîm b. Mûsâ en-Nesefî el-Pezdevî , hicrî V. yüzyılda Mâverâünnehir'de yetişen büyük Hanefî fakihlerinden biridir. Yâkūt el-Hamevî nisbesini "Bezde", Sem'ânî ile Ebû Tâhir Semerkandî ise "Pezdevî" şeklinde kaydeder. Ona özgü ve en yaygın lakabı "Fahrülislâm"dır. "Ebü'l-Usr" (güçlük babası) diye anılmasının sebebi yazdıklarının zor anlaşılmasıdır; kardeşi Muhammed ise eserleri kolay anlaşıldığı için "Ebü'l-Yüsr" (kolaylık babası) diye tanınmıştır. İki kardeşe birlikte "es-Sadreyni'l-Pezdeviyyeyn" denir. Ne zaman doğduğu kesin olarak bilinmez; biyografi yazarları doğumunu 400 civarına koyar. Hocalarının adı kaynaklarda açıkça geçmez. Babası Ebü'l-Hasen Muhammed b. Hüseyin Hanefî bir fakih ve kelâmcıydı; fıkıh ile kelâmı kendi dedesi Abdülkerîm'den, Abdülkerîm de Ebû Mansûr el-Mâtürîdî'den (ö. 333) almıştı. DJI müellifi, Pezdevî'nin babasından hadis rivayet etmesine ve kelâmdaki çizgisine bakarak babasını onun asıl hocası saymanın mümkün olduğunu düşünür. Usûle dair kitabına şerh yazdığı Kadı Ebû Zeyd Abdullah (Ubeydullah) b. Ömer ed-Debûsî'den (ö. 430 ya da 432) istifade etmiş olması da ihtimal dışı görülmez. Bir süre Buhara'da okudu, fakat ömrünün çoğunu Semerkant'ta geçirdi. Orada kadılık ve müderrislik yaptı, Hanefîlerin dinî önderi oldu; kaynaklar onu "şeyhü'l-Hanefiyye", "üstâdü'l-eimme" ve "Mâverâünnehir'de ashabın imamı" gibi unvanlarla anar. Biyografi yazarlarının onu övmek için kullandığı "Ebû Hanîfe mezhebinde tarîka sahibi" ifadesindeki "tarîka" kelimesi kimine göre onun usûldeki yöntemini, kimine göre (İbn Haldûn) münazaradaki üslubunu anlatır. Bazı eserler onun çağdaşı Şâfiî âlimlerle tartışmalarını da nakleder: Ebû Tâhir Semerkandî bir Şâfiî âlimle ve Gazzâlî ile konuşmalarından, Alâeddin Abdülazîz el-Buhârî ise Buhara'da İmâmü'l-Haremeyn el-Cüveynî ile münazarasından söz eder. İnançta öteki Hanefîler gibi Ebû Mansûr el-Mâtürîdî'nin kelâm yolunu benimsedi. Bu kelâmın yayılmasında kardeşi Ebü'l-Yüsr kadar doğrudan bir rol oynamadıysa da onu usûl kaidelerinin içinde kullandı. Usûl 'ünün mukaddimesinde Allah'ın sıfatlarının ezelîliği, hayrın ve şerrin Allah'ın takdiriyle olması, kulun gücünün fiille birlikte bulunması, kul fiillerinin Allah tarafından yaratılması, büyük günahın insanı küfre düşürmemesi ve âhirette Allah'ın görülmesi gibi Mâtürîdî esaslarını Ebû Hanîfe'ye dayandırır; kendisini ve Hanefî âlimlerini Mu'tezile'den açıkça ayırır, eserin pek çok yerinde Mu'tezile'ye, bazen de Eş'arîler'e itiraz eder. Semerkant'ın yakınındaki Kiss şehrinde vefat etti. Güvenilir tabakat kitaplarının çoğu ölüm tarihini Perşembe, 5 Receb 482 diye verir; öteki rivayetler Çok Görüşlü Sunum'da yer alır. Cenazesi Semerkant'ın Câkerdîze mahallesinde toprağa verildi. Tesir Halkası — Sem'ânî, Pezdevî'nin hadislerini kendisine ulaştıran tek kişinin Semerkant'ın tanınmış hatibi Ebü'l-Meâlî Muhammed b. Nasr b. Mansûr el-Medînî olduğunu söyler. Ebü'l-Yüsr'ün talebesi Necmeddin Ebû Hafs Ömer en-Nesefî (ö. 537) ile Muhammed b. Muhammed b. Hasan ez-Zâlî el-Belhî de ondan hadis rivayet edenlerdendir. Asıl etkisi ise usûl kitabı üzerinden oldu: Hanefî usûlünde "fakihler yolu"nun en belirgin temsilcisi sayıldı ve kitabı yüzyıllar boyunca şerh edildi. Eserleri — Biyografi yazarları ona birçok kitap nisbet eder: tefsirde Keşfü'l-estâr ; hadiste Buhârî'nin el-Câmiu's-sahîh 'i üzerine bir şerh; fıkıhta Ğınâü'l-fukahâ ile el-Mebsût ; Muhammed b. Hasan eş-Şeybânî'nin el-Câmiu'l-kebîr , el-Câmiu's-sağîr ve Ziyâdâtü'z-ziyâdât adlı kitaplarına şerhler; el-Emâlî ; kelâmda Ebû Hanîfe'ye nisbet edilen el-Fıkhu'l-ekber üzerine bir şerh ile Kitâbü'l-Müyesser ; usûlde Debûsî'nin Takvîmü'l-edille 'sine yazdığı şerh ve Usûlü'l-Pezdevî adıyla bilinen Kenzü'l-vusûl ilâ ma'rifeti'l-usûl . Pezdevî'nin şöhreti daha çok Usûlü'l-Pezdevî 'den gelir. Kitap kısa ve ağır bir üslupla yazılmıştır; yine de kendinden önceki, hatta Serahsî'nin Usûl 'ü gibi çağdaşı olan kitaplardan daha düzenli ve daha iyi bölümlere ayrılmıştır; İbn Haldûn onun için "müstev'ib" (konuyu kuşatan) der. DJI kitabın değerini iki noktada görür. İlki, benzer fıkhî meseleleri bir araya getirip usûl kaidelerini bu meselelerden çıkaran ve Hanefîlerin çoğunun izlediği "fakihler yolu"dur (tarîkatü'l-fukahâ); bu yol, kaideleri akıl yürütmeye ve kelâmî görüşlere dayandıran "kelâmcılar yolu"ndan ayrılır. İkincisi, kitabın cedel ve münazara geleneğindeki yeridir: Pezdevî, yasaklamanın (nehiy) hükmü geçersiz kılıp kılmadığı, lakap ve vasıf mefhumu, gücün fiilden önce bulunup bulunmadığı, her müctehidin isabet edip etmediği ve iyiyle kötünün mutlak olarak akılla bilinip bilinmediği gibi meselelerde Şâfiî ve Mu'tezilî görüşlere karşı çıkar. İbn Haldûn'a göre münazarada yalnız nas ve icmâ gibi şer'î delillere dayanan kendine has bir yöntemi vardı ve bu yöntem "tarîkatü'l-Pezdevî" diye anıldı. Usûl üzerine yazılan şerhlerin en tanınmışı ve en hacimlisi, defalarca basılan Alâeddin Abdülazîz el-Buhârî'nin Keşfü'l-esrâr 'ıdır. Ekmeleddin el-Bâbertî'nin et-Takrîr 'i, Mahbûbî'nin Tenkīhu'l-usûl 'ü ve Kāsım b. Kutluboğa'nın hadis tahrîci de kitap etrafında yapılan bilinen çalışmalardandır. Sonraki bazı Hanefî fakihleri, İbnü's-Sââtî'nin el-Bedî' i ve İbnü'l-Hümâm'ın et-Tahrîr 'i gibi eserlerde Pezdevî'nin usûlünü Âmidî'nin kitabı gibi Şâfiî usûl eserleriyle bir araya getirmeye çalıştı. Türbesi ve Külliyesi — Kureşî, Nesefî'nin el-Kand 'ı ve Taşköprizâde'ye dayanan DJI, Pezdevî'nin Semerkant'ın Câkerdîze mahallesinde defnedildiğini yazar. Ebû Tâhir Semerkandî ise Semeriyye 'de, kendi zamanında Semerkant'ın bilinen mezarlarından olan kabrin şehrin iç kalesinde (ark), Vezir mescidinin avlusunda bulunduğunu kaydeder. Atlas kaydı Çâkerdîze'deki ziyaretgâha bağlıdır; iki rivayet Çok Görüşlü Sunum'da yan yana verilir.

SemerkantVefât 482 h.İncele
Âlim

Necmeddin en-Nesefî (Ebû Hafs)

Müfti's-sekaleyn · Hâfız

DİA'ya göre Nesefî 12 Cemâziyelevvel 537'de (3 Aralık 1142) Semerkant'ta vefat etti; DİA defin yerini açıkça vermez (Çâkerdîze ataması atlas notudur). Vefatı: 537 H/1142.

SemerkantVefât 537 h.İncele
Âlim

Hoca Abdi Derûn

Hoca

Semerkant'ın güneydoğusundaki Abdi Derûn külliyesinde (türbe, hankah, havuz) Hoca Abdi Derûn'a nisbet edilen kabir; açılan tek kaynak (UNESCO 603) külliyeyi ve kişiyi adıyla anmaz, bu nedenle kabir yeri kaynakla teyit edilemedi.

Semerkantİncele
Âlim

Burhâneddin el-Mergīnânî

İmam

Burhâneddin Ebü'l-Hasen Ali b. Ebû Bekir b. Abdülcelîl el-Fergānî el-Mergīnânî , Hanefî fıkhının en meşhur el kitaplarından el-Hidâye 'nin müellifidir ve bu eser sebebiyle "Sâhibü'l-Hidâye" diye anılır. Nisbesi kaynaklarda kimi zaman Fergana'ya, kimi zaman Mergīnân'a yapılır; çünkü Mergīnân Fergana'nın şehirlerinden biriydi. EI²'deki madde, bu nisbeyi taşıyan iki Hanefî fakih ailesinin hem memleketi hem çalışma sahası olarak Mergīnân'ı gösterir ve Burhâneddin'i bu ailelerden ilkinin en önemli ismi sayar. Mergīnân'da doğdu; DJI doğum yılını yalnız Ziriklî'ye dayanarak 530 olarak verir (bk. Çok Görüşlü Sunum). İlmini, o dönemde İslâm dünyasında hâlâ alışılmış olan yolla, yolculuklarında edindi. Fıkhı Necmeddin Ebû Hafs Ömer en-Nesefî (ö. 537/1142-3), es-Sadrü'ş-şehîd Hüsâmeddin Ömer ve Osman b. Ali el-Beykendî gibi âlimlerden öğrendi; Tirmizî'nin Sünen 'ini doğduğu şehirde hocasından okudu. Sonra hadis dinlemek için seyahate çıktı, büyük şeyhlerle ve muhaddislerle görüştü ve hocalarını bir meşyaha da topladı. Kendi söylediğine göre bazı hocalarının adını not etmemişti; Zernûcî onun bu ihmalden pişmanlık duyduğunu aktarır. Kureşî de bu meşyahayı istinsah edip üzerine faydalı notlar eklediğini söyler. Özellikle eserlerini yazdıktan sonra hocalarını ve akranlarını geride bıraktığı, bunu hepsinin kabul ettiği kaydedilir. Çağdaşlarından Fahreddin Kādîhan (ö. 592) ve Zeynüddin el-Attâbî (ö. 586) onun fazilet ve ilmini övmüştür. Kaynaklar onu allâme, hâfız, muhaddis, müfessir, edip ve şair olarak anar; tartışmada güçlü olduğunu, fıkıh ve hadis öğrenmek isteyen büyük bir topluluğun etrafında toplandığını söyler. Leknevî âlimleri altı tabakaya ayırdığı tasnifinde onu dördüncü tabakaya, rivayetler arasında tercih yapabilen "ashâbü't-tercîh" arasına yerleştirir. 593 yılında Semerkant'ta vefat etti; kabrinin yeri açılan kaynaklarda belirtilmez. Tesir Halkası — Şemsüleimme Muhammed b. Abdüssettâr el-Kerderî (559-642) ile Nu'mân b. İbrâhim ez-Zernûcî (ö. 640) onun önde gelen talebelerindendir. Zernûcî Ta'lîmü'l-müteallim 'de ondan hadis nakleder; Kureşî'ye göre Kerderî de el-Hidâye 'yi halka rivayet ederdi. IRCICA'nın Semerkant mezar taşları yayınındaki şerhler, etkisinin Semerkant'ta sürdüğünü gösterir: VII./XIII. yüzyıl başında şehrin önde gelen âlimlerinden Mahmûd b. Hüseyin el-Üsrûşenî onun talebesiydi; aynı yayına göre oğlu Ebü'l-Feth Abdülkāhir 660-663/1262-1265 yılları arasında Semerkant'ta Âmiriyye Medresesi'nde el-Muhîtü'l-Burhânî 'yi istinsah ediyordu. Eserleri — DJI eserlerini şöyle sayar: Bidâyetü'l-mübtedî ve şerhi el-Hidâye ; et-Tecnîs ve'l-mezîd ; Şeybânî'nin el-Câmiu'l-kebîr 'ine bir şerh; Ferâizü'l-Osmânî ; Kifâyetü'l-müntehâ ; Muhtârâtü Mecmûi'n-nevâzil ; Menâsikü'l-hac ; Müntekā'l-merfû' ; Neşrü'l-mezheb . En tanınmış eseri el-Hidâye 'yi Taşköprizâde Hanefî mezhebinde fetva ilminin en önemli kitaplarından sayar. Kendi anlattığına göre önce Kudûrî'nin Muhtasar 'ı ile Şeybânî'nin el-Câmiu's-sağîr 'ini ve gerekli gördüğü bazı noktaları bir araya getiren Bidâyetü'l-mübtedî 'yi yazdı; ardından ona Kifâyetü'l-müntehâ adlı şerhi yazdı, sonra bu şerhi kısaltıp el-Hidâye adını verdi. Kâtib Çelebi ile Serkîs'e göre kitabın telifi on üç yıl sürmüştür. el-Hidâye fakihlerin sürekli başvurduğu bir kitap oldu ve üzerine pek çok şerh yazıldı. Kureşî, bir şerhin yanı sıra kitaptaki hadislerin kaynaklarını gösteren el-İnâye ile kitapta geçen isimleri açıklayan Tehzîbü'l-esmâ 'yı yazarak eserdeki yanlış ve eksikleri gidermeye çalıştı. Iranica'nın Hanefî mezhebi maddesi de klasik dönem eserlerinin zamanla yerini sonraki el kitaplarına ve şerhlere bıraktığını, bunların en önemlisinin Burhâneddin Mergīnânî'nin meşhur Hidâye 'si olduğunu yazar; maddeye göre esere sonraki yüzyıllarda çok sayıda şerh yazılmış, eser 1791'de Charles Hamilton tarafından tercüme edilmiştir.

SemerkantVefât 593 h.İncele
Evliyâ

Ubeydullah Ahrâr

Hâce

Mâverâünnehir'in IX/XV. yüzyıldaki en nüfuzlu Nakşibendî şeyhi; Timurlu hükümdarları üzerindeki tesiriyle tanınan ve Nakşibendiyye 'nin Orta Asya'da tarikatlar arasında üstünlük kazanmasını sağlayan zat. Kaynak, hayatı hakkında şaşırtıcı derecede az şey bilindiğini ve kaynakların çoğu kez çelişkili ya da taraflı olduğunu vurgular. 806/1404 'te Taşkent vilâyetindeki Bâgistân 'da, tarım ve ticaretle uğraşan irsî bir şeyh ailesinde doğdu. Bir mektepte, sonra Semerkant'ta bir medresede okudu; fakat medreseyi iki yıl sonra, Arapça gramerden iki sayfa bile öğrenemediğini söyleyerek bıraktı ( Reşehât ). Yazdıkları onun hiç de tahsilsiz olmadığını gösterir; ilhamının Allah vergisi niteliğini vurgulamak için kitabî bilgisini küçümsemiş olabilir. Hâce Ahrâr ilk olarak yirmi iki yaşında Semerkant'ta görünür. İki yıl sonra bir mürşid aramak üzere Herat'a yöneldi; mürşidini ise Çağâniyân'da, Bedahşanlı bir Nakşibendî olan Ya'kūb-ı Çerhî 'nin şahsında buldu. Yaklaşık 835/1431-32 'de aile topraklarında yaşamak üzere Taşkent'e döndü. Bu dönemdeki faaliyetleri karanlıktır; fakat mahallî ulemânın muhalefetini çektiği anlaşılır — menâkıb kitapları her iki tarafa yöneltilmiş bid'at suçlamalarıyla doludur. Kaynak, bu tür suçlamalar devrin kelâmî tartışmalarında olağan olduğundan bunların yüzeysel anlamıyla alınmasına gerek olmadığını belirtir. Uluğ Bey'in katlinden sonra Timurlu Ebû Saîd 855/1451 yazında Semerkant'a nihayet hâkim oldu. Reşehât bütün başarıyı, Ebû Saîd'in şeriatı gözetmesi şartıyla müridlerinin ağırlığını onun tarafına koyan Hâce Ahrâr'a verir. Kaynak ayrıca Hâce Ahrâr'ın 854/1450 'de Ebû Saîd'i Semerkant'ta görmek için yaptığı başarısız yolculuğu kaydeder. 858/1454 'e gelindiğinde Hâce Ahrâr Semerkant'ta sağlam biçimde yerleşmişti: Horasan'dan Ebü'l-Kāsım Bâbür'ün saldırısı karşısında şehrin savunmasını örgütledi ve Ebû Saîd'in moralini pekiştirdi. 862/1458 'de Semerkant'ta bir ayaklanmanın bastırılması sırasında kendisini şehir halkı ile hükümdar arasında aracı ilân etmesi siyasî rolünün gelişimini gösterir; bununla birlikte sûfîlerin Allah sevgisini ve yerleşik düzeni telkin etmek için var olduğu sabit toplum katmanlarının korunmasındaki ısrarı, tesirinin özünde muhafazakâr olduğunu ortaya koyar. Ebû Saîd, Gevher Şâd'ı 861/1457 'de idam ettirdikten sonra Herat'ı fiilen başkent yaptı; Hâce Ahrâr'ın nüfuzu Mâverâünnehir'le sınırlı kaldı. Bununla birlikte 23 Safer–11 Rebîülevvel 865 (8–25 Aralık 1460 ) tarihlerinde Herat'ı ziyaret etti ve Ebû Saîd'i Semerkant ile Buhara'da tamgayı ve diğer «yasak vergiler»i kaldırmaya ikna etti. Muhammed Cûkî b. Abdüllatîf'in Şâhruhiyye'deki isyanı ve kalenin 865/1461 – 868/1463 arasındaki uzun kuşatması sırasında Ebû Saîd hem Semerkant şeyhülislâmı Burhâneddin'i hem Hâce Ahrâr'ı elçi olarak kullandı; Ahrâr sonunda isyancıların canının bağışlanması şartını kabul ettirdi, ancak Muhammed Cûkî Herat'ta hapsedildi ve 869/1464 'te orada öldü. 872/1467-68 kışında Ebû Saîd, tavsiyesine tamamen bağımlı hâle geldiği Hâce Ahrâr'ı, Karakoyunlu Cihanşah'ın ölümü üzerine Batı İran'a bir sefer ihtimalini görüşmek için çağırdı. Karar bir felâket oldu: Ebû Saîd 872 Şâbân başında ( 1468 Şubat sonu) yola çıktı; ordusu imha edildi, kendisi öldürüldü. Reşehât bu kötü tavsiyenin Hâce Ahrâr'a bir miktar itibar kaybettirdiğini kaydeder. Yine de Ebû Saîd'in ölümünü izleyen karışıklıklarda düzenin yeniden kurulmasını etkin biçimde vaaz etti; 1470 'te Semerkant'ı kuşatan Sultan Mahmud Mirza'ya yazdığı mektupta halkın daha fazla ezilmesine karşı uyardı, fakat şehrin yatıştırılmasında yardım teklif etti. Geçici gözden düşüşü ve ulemânın üstünlüğü, Ebû Saîd'in oğlu ve halefi Sultan Ahmed döneminde sona erdi; Sultan Ahmed ona babasından da fazla bağımlı oldu. Bâbür, Mâverâünnehir'de bile gücün Hâce Ahrâr'dan çok beylerin elinde olduğunu gözlemler; ama onun bir sûfî müşavir olarak tesirinin eşsiz olduğuna da tanıklık eder. Bundan sonra siyaset sahnesinde ancak seyrek görünür. Rebîülevvel 895 'te (Şubat 1490 ) vefat etti ve Semerkant'ın Kefşîr dış mahallesindeki cenaze hankahına defnedildi. Tesir Halkası — Mürşidi Ya'kūb-ı Çerhî'nin halefi olarak, Nakşibendiyye'nin Orta Asya'da tarikatlar arasında üstünlük kazanmasını ve İslâm dünyasının başka bölgelerine yayılmaya başlamasını onun himayesi sağladı. Öğrencisi ve halefi Muhammed Kādî b. Burhâneddin yaklaşık 1504 'te Silsiletü'l-ârifîn 'i yazdı; Reşehât da aynı yıllarda kaleme alındı. Semerkant'taki oğulları — başlarında Hâce Muhammed Yahyâ — Özbeklere karşı Timurluları desteklediler; Hâce Yahyâ 905/1500 'de Semerkant'ın alınmasından sonra öldürüldü ve o tarihten itibaren Nakşibendî önderliği Buhara şeyhlerine geçti. İkinci kuşak halefi Ahmed Hâcegî Kâsânî «Mahdûm-ı A'zam», Ubeydullah Han'ın yardımıyla Buhara'da bir hankah kurdu. Şairliği ve Tasavvufî Çizgisi — Vakıf belgelerinin yakın zamanda yayımlanması, Hâce Ahrâr'ın IX/XV. yüzyıl Mâverâünnehir'indeki ağırlığına yeni ışık tutmuştur: menâkıb kitapları onun ve yakın soyundan gelenlerin topraklarının yalnız Karşı, Taşkent, Semerkant ve Buhara vilâyetlerinde değil Andican ve İsfîcâb/Sayram bölgelerinde de bulunduğunu gösterir; vergi tahminleri bunların çok geniş olduğunu kesinleştirir. Bağış yapanlar arasında — genellikle yüksek ulemânın kullandığı bir unvan olan — mevlânâların bulunması, sûfî gücünün genişlemesine geleneksel olarak en çok karşı çıkan zümrelerin bile ona saygı duyduğuna tanıklık eder. Sûfî rakiplerinin siyasî sükûnetine karşı vaazları ( Mesmûât ) ile toplumsal düzenin korunmasına verdiği öncelik, çizgisini belirler. Eserleri — Kaynak beş eser kaydeder: ① Mecmûa-i Mürâselât — Özbekistan İlimler Akademisi Şarkiyat Enstitüsü'ndeki müellif hattı nüsha; ② Mektûbât — Taşkent, Duşanbe ve Leningrad'daki müellif hattı olmayan nüshalar; ③ Risâle-i Vâlidiyye — tasavvuf ahlâkına dair bir risâle; Zahîrüddin Bâbür tarafından Çağatayca'ya çevrilmiştir; ④ Risâle-i Havrâiyye — XI. yüzyıl sûfîsi Ebû Saîd'in rubâîlerine muhtemelen apokrif bir şerh; ⑤ Abdullah Mervârîd'in inşâ mecmuası Şerefnâme 'ye alınmış seçme mektuplar. Türbesi ve Külliyesi — Semerkant'ın Kefşîr dış mahallesindeki cenaze hankahına defnedildi. Bu yapı muhtemelen XI/XVII. yüzyıla kadar ayakta kaldı; o tarihte dîvânbegi Nâdir Mirza-yı Tagâî tarafından aynı yere, 1040/1630-31 'de başlanıp 1045/1635-36 'da tamamlanan bir medrese inşa edildi. Hâce Ahrâr'ın tarihli sandukası bu medresede bulunur.

SemerkantVefât 895 h.İncele
Evliyâ

Burhâneddîn Sagarcî

Şeyh

Hicrî VIII. yüzyıl ârifi; İbn Battûta'nın Hıtay'da görüştüğü ve Çin'deki Müslümanların önderi olan Sadr-ı Cihân . Adı tezkirelerin çoğunda geçmez; babasının adı, doğum yeri, doğum ve vefat tarihleri bilinmemektedir. Hal tercümesini ve kerametlerini anlatan Kandiyye risalesine göre nesebi Ömer b. Hattâb'a ulaşır; «Sâgarcî» nisbesi, bir süre Semerkant'a bağlı Sâgarc kasabasının hâkimi olmasından gelir. Bağdat'ta Şeyh Nûreddin Abdurrahman İsferâyinî'nin (ö. 717) yanına gitti ve onun sevgili müritlerinden oldu; şeyhi onu kendi halefi Alâüddevle Simnânî'ye (659-736) üstün tutardı. Sonra bir süre Mekke'de kaldı; ardından Hıtay'a, yani Kuzey Çin'e gitti. Hıtay'da onunla birkaç kez görüşen İbn Battûta (703-779), onu büyük vaizlerden, cömert ve eli açık, kimi zaman borç alıp halka dağıtan bir kişi olarak anar. Hindistan sultanı onun hâlini duyunca kırk bin dinar gönderip kendisini Delhi'ye davet etti. Burhâneddin bu dinarlarla borçlarını ödedi ve âlimlerin huzurunda ayakta durmak zorunda kaldığı bir padişahın yanına gitmek istemediğini söyleyerek Hindistan'a gitmedi. Sonra Çin'e gitti; hanın emriyle oradaki Müslümanların önderi oldu ve «Sadr-ı Cihân» lakabını aldı. Tesir Halkası — Mîr Seyyid Ali Hemedânî'ye ve Şeyh Nâsırüddin Ömer b. Muhammed b. Ömer b. Ahmed el-Kebîrî'ye irşad icazeti veren şeyhlerden biridir. Eserleri — Kendisinden beş satırlık bir münâcât kalmıştır (Ahmed Münzevî, Fihrist-i Nüshahâ-yı Hattî-i Fârsî ). Türbesi ve Külliyesi — Vasiyeti üzerine Semerkant 'ta, iç kalenin (ark) güney duvarı yakınında, Şeyh Nûreddin Basîr 'in (ö. 646) mezarının yanına defnedildi ( Kandiyye ; Ebû Tâhir Semerkandî, Semeriyye ). Türbesinin kubbesini Emîr Timur (736-807) onardı. Ebû Tâhir Semerkandî'nin aktardığına göre türbenin tavanından, içinde Hz. Peygamber'e (s.a.v.) ait bir tel saç bulunan bakır bir kap asılıdır.

Semerkantİncele
Sahâbe

Kusem b. Abbâs (Şâh-ı Zinde)

Hz. (sahâbî)

Kusem, Resûlullah'ın (s.a.v.) amcası Abbas b. Abdülmuttalib'in oğullarındandır. İbnü'l-Esîr'in Üsdü'l-ğâbe 'si onu Hâşimoğulları'ndan bir sahâbî ve Peygamber'in amcazadesi olarak tanıtır. Semerkant'ta Efrâsiyâb harabesinin güney yamacına yayılan Şâh-ı Zinde ("yaşayan sultan") külliyesi, adını ona nisbet edilen kabirden alır. Annesi Hilâl kabilesinden Ümmü'l-Fazl Lübâbe bint Hâris'tir; İbnü'l-Esîr, Kelbî'nin sözüne dayanarak onu Mekke'de Hz. Hatice'nin ardından İslâm'a giren ilk kadın diye anar. Çocukluğundan kalan bir sahneyi Abdullah b. Ca'fer anlatır: kendisi, Abbas'ın oğulları Ubeydullah ve Kusem ile oynarken Resûlullah binek üzerinde yanlarından geçmiş, Abdullah'ı önüne, Kusem'i de arkasına aldırmıştır. Aynı haber, Abbas'ın Ubeydullah'ı daha çok sevdiğini, Resûlullah'ın ise amcasından çekinmeden terkisine Kusem'i aldığını ekler. Kaynaklar onun görünüşçe Resûlullah'a çok benzediğini kaydeder; İbn Kesîr bu yönüyle onu insanlar arasında Peygamber'e en çok benzeyen kişi sayar. İbn Hacer'in Hâkim'den naklettiğine göre Hz. Hüseyin ile süt kardeşiydi. Resûlullah vefat ettiğinde Kusem henüz gençti; İbn Hacer, İbn Sa'd'ın onu Peygamber'in vefatında yaşı küçük olan sahâbîler arasında saydığını belirtir. Yine de adı Peygamber'in defniyle birlikte hatırlanır. İbnü'l-Esîr, Hz. Ali ile İbn Abbas'a dayanarak, kabre inenlerden oradan en son çıkanın Kusem olduğunu yazar. Hz. Ömer döneminde (İbn Kesîr'in aktardığı bir rivayette Osman döneminde) umre yapan Ali'ye Iraklı bir topluluk bu konuyu sorduğunda Ali, Mugîre b. Şu'be'nin kendini Resûlullah'la en son birlikte olan kişi diye tanıttığını tahmin etmiş ve o kişinin Kusem b. Abbas olduğunu söylemiştir; İbnü'l-Esîr ve İbn Kesîr bu haberi İmam Ahmed'in rivayetinden aktarır. Hz. Ali halife olunca Kusem'e Hicaz'da yöneticilik verdi; bu görevin Mekke'de mi Medine'de mi olduğu kaynaklarda farklı aktarılır (bk. Farklı görüşler). Medâinî'nin İbn Kesîr'de yer alan haberine göre hicrî 39 yılının haccında, Muâviye'nin gönderdiği hac emîri Yezîd b. Sahbere er-Rehâvî ile Mekke'de anlaşmazlığa düşen Ali'nin temsilcisi Kusem'di; iki taraf, hac idaresini Şeybe b. Osman'a bırakarak uzlaştı. Muâviye döneminde Horasan valiliğine getirilen Saîd b. Osman b. Affân ile birlikte doğuya gitti. İbn Kesîr, hicrî 56 yılının olayları arasında Saîd'in Semerkant Soğdu'nda Türklerle karşılaştığını ve onlardan pek çoğunu öldürdüğünü anlatır; Saîd'in yanında şehid düşenler arasında, "denildiğine göre" kaydıyla, Kusem'i de sayar. İbnü'l-Esîr de onun Saîd ile Semerkant'a gittiğini ve orada şehid olarak vefat ettiğini yazar. Ölüm haberi kardeşi Abdullah b. Abbas'a ulaştığında Abdullah istircâ etmiş, devesini yolun kenarına çöktürüp oturuşunu uzun tuttuğu iki rekât namaz kılmış, sonra bineğine yönelirken "Sabır ve namazla yardım dileyin" (el-Bakara 2/45) âyetini okumuştur. İbnü'l-Esîr, Kusem'in geride nesil bırakmadığını kaydeder. Tesir Halkası — İbn Hacer'e göre Kusem, Hz. Peygamber'den ve kardeşi Fazl b. Abbas'tan hadis nakletmiştir. İbn Hacer ondan rivayet eden olarak yalnız Ebû İshâk es-Sebîî'yi bilir; İbn Mende'nin sahâbe kitabında geçen başka bir rivayeti ise çok zayıf bulur. Nesâî, Kusem'in rivayetine el-Hasâis 'inde yer vermiştir. Kabri ve Şâh-ı Zinde — Encyclopaedia Iranica'daki SAMARQAND i maddesine (F. Grenet) göre 1333 (ya da 1335) yılında Semerkant'ta bulunan İbn Battûta, şehrin surları ve kapıları kalmamışken Kusem'in kabri çevresindeki külliyeyi görkemli bulmuştu; Grenet bu kesimin Efrâsiyâb'ın o dönemde hâlâ meskûn tek bölümü olduğunu belirtir. Seyyahın kendi anlatımında Semerkantlılar pazartesi ve cuma gecelerinde kabri ziyarete çıkar, Tatarlar adak olarak sığır, koyun ve para getirir, bu gelir yolcuların ağırlanmasına ve zaviye hizmetlilerine harcanırdı. Kabrin üstündeki kubbe dört payeye otururdu; her payenin yanında yeşil, siyah, beyaz ve kırmızı mermerden ikişer sütun vardı. Sanduka, köşeleri gümüşle kaplanmış abanozdandı ve üstünde üç gümüş kandil asılıydı. İbn Battûta, Tatarların putperest oldukları dönemde dahi burayı bozmadıklarını, aksine teberrük ettiklerini de ekler. Özbekistan'ın UNESCO Dünya Mirası Listesi için hazırladığı Semerkant adaylık dosyası, topluluğun en geç XI. yüzyılda Kusem'in kabri etrafında oluştuğunu, kabrin yakınında bir minare ile Karahanlı hükümdarı Tamgaç (Tafgaç) Han İbrâhim'in yaptırdığı medresenin kalıntılarının korunduğunu yazar. Dosyaya göre Kusem'e ait ziyarethânenin kubbe kasnağındaki kitâbe, yapımın 735 (1334-35) yılında tamamlandığını bildirir; bir koridorla ziyarethâneye bağlanan kabir odası (gürhâne) ahşap oymalı bir şebekeyle ondan ayrılır ve ortasında çini kaplı, dört basamaklı bir mezar taşı bulunur. Bâbür ise hâtıratında Semerkant'ı anlatırken sahâbeden Kusem b. Abbas'ın oraya gitmiş olması gerektiğini ve Şâh-ı Zinde diye bilinen kabrinin Demir Kapı'nın dışında yer aldığını söyler.

SemerkantVefât 57 h.İncele
Âlim

İmam Mâtürîdî

İmam

Sünnî kelâmın iki büyük ekolünden Mâtürîdiyye 'nin adını aldığı imam; müfessir ve Hanefî fakihi. Tam adı Ebû Mansûr Muhammed b. Muhammed b. Mahmûd el-Mâtürîdî es-Semerkandî 'dir. Takipçileri onu imâmü'l-hüdâ , alemü'l-hüdâ , reîsü meşâyihi Semerkand , imâmü'l-mütekellimîn ve imâmü Ehli's-sünne gibi unvanlarla andı. Nisbet edildiği Mâtürîd, bugün Özbekistan sınırları içinde bulunan Semerkant'ın dış mahallesidir; 1920'de şehri ziyaret eden Barthold burayı şehrin kuzeybatısında bir köy olarak tarif eder. Hayatı hakkında kaynaklarda çok az bilgi vardır. Doğum tarihi kesin olarak bilinmez; hocası Rey Kadısı Muhammed b. Mukātil er-Râzî'nin 248 (862) yılında vefat ettiği bilgisinden hareketle III. (IX.) yüzyılın ilk yarısının ortalarında doğduğu ve ömrünün bir asra yakın olduğu tahmin edilir. Abbâsî merkezî otoritesinin zayıfladığı, Sâmânoğulları'nın Mâverâünnehir'e hâkim olduğu devirde yaşadı. Ailesi hakkında babasının ve dedesinin (Muhammed b. Mahmûd) adından başka bir şey bilinmez. Kaynak, eserlerindeki dil ve üslûbun ana dili Arapça olmayan bir müellifi gösterdiğini, cümle kuruluşlarının Türkçe gramere uygunluğunu ve yaşadığı bölgede Türklerin çoğunlukta olmasını göz önüne alarak Türk asıllı olduğunun söylenmesi gerektiğini belirtir. Hanefî mezhebinin dördüncü, hatta üçüncü kuşak âlimlerindendir. Ebû Bekir Ahmed b. İshak el-Cûzcânî, Nusayr b. Yahyâ el-Belhî ve Nîşâbur Kadısı Ebû Bekir Muhammed b. Ahmed el-Cûzcânî gibi hocalardan okudu; öğrenimini, Dârü'l-Cûzcâniyye'de ders veren ve Semerkant ulemâsının reisliğini üstlenen Ebû Nasr el-İyâzî 'nin yanında tamamladı. Eğitim hayatı, seyahatleri, hacca gidip gitmediği ve resmî bir görev alıp almadığı bilinmez. Zalimliği kesin olan devrin sultanına "âdil" diyen kimsenin küfre girdiği yolundaki kanaati ve Ebü'l-Kāsım el-Kâ'bî'yi zalim devlet adamlarıyla ilişkisi yüzünden kınaması, devrin siyaset adamlarıyla münasebetinin iyi olmadığını gösterir. Kelâm, tefsir, fıkıh ve mezhepler tarihi alanlarındaki çalışmalarıyla tanındı. Kitaplarının adları Mu'tezile, Karâmita ve Revâfız gibi fırkalarca ileri sürülen düşüncelere karşı uzun mücadeleler verdiği izlenimini uyandırır. Kaynak, çağdaş oldukları hâlde görüştüklerine dair bir kayıt bulunmayan Ebü'l-Hasan el-Eş'arî'den daha önce bu alanda etkin bir varlık göstermeye başladığını ve ilmî çevresiyle birlikte Mâverâünnehir'de İslâm düşüncesinin istikrar kazanmasında, İslâm'ın ve Hanefîliğin Türkler arasında yayılmasında önemli görev yaptığını kaydeder. Kendi memleketinde bile iki asra yakın bir süre ihmal edildiği, hilâfet merkezinden uzakta yaşaması ve siyasî iktidarla anlaşmazlığı sebebiyle Eş'arîler gibi devlet imkânlarından yararlanmadığı kaynağın kaydettiği hususlardandır. Ebü'l-Muîn en-Nesefî ve İbn Fazlullah el-Ömerî, tarih vermeden Eş'arî'den (ö. 324/935-36) kısa bir müddet sonra vefat ettiğini kaydeder; Kureşî iki hocasına dayanarak 333'te (944) öldüğünü belirtir ve Fîrûzâbâdî, İbn Kutluboğa, Kefevî, Zebîdî, Leknevî gibi âlimler aynı tarihi benimser. Semerkant'ın ünlü Çâkerdîze Mezarlığı 'na defnedildi. Arkadaşı Hakîm es-Semerkandî mezar taşına şu anlamda bir ibare yazdırdı: "Burası bütün hayatını ilme adayan, gücünü ilmin yaygınlaşması ve öğretilmesi yolunda tüketen, din yolundaki eserleri övgüyle anılan ve ömrünün meyvelerini devşiren kişinin mezarıdır." Ebû Mansûr künyesinin, evlâdı olmayana Mansûr adında oğlu olması temennisiyle verilebileceğini kendisinin kaydetmesi, kaynağa göre erkek evlâdı bulunmadığının bir işareti sayılabilir. Nesli kız tarafından sürdü: Semerkant Kadısı Ebü'l-Hasan Ali b. Hasan el-Mâtürîdî'nin (ö. 511/1117) babaannesi onun kızının kızıdır; bu kadı ile babası, dedeleri Mâtürîdî'nin mezarının yakınına defnedilmiştir. Tesir Halkası — Kendisinden Ebû Ahmed el-İyâzî, Ebü'l-Hasan Ali b. Saîd er-Rüstüfağnî ve Ebû Muhammed Abdülkerîm b. Mûsâ el-Pezdevî fıkıh ve kelâm tahsil etti. Öğrencisinin öğrencisi İbn Yahyâ onu "zamanında ilimde, anlayışta, mezhepleri bilmede ve takvâda yegâne" diye tavsif eder. Aynı İbn Yahyâ, kendi döneminde Semerkant Ehl-i sünnetinin Cûzcâniyye ve İyâziyye diye bilindiğini söyleyip Mâtürîdiyye'den söz etmez; kaynak bunu, IV. (X.) yüzyılın ikinci yarısında ekolün henüz ona nisbet edilmediğinin işareti sayar. Ebü'l-Yüsr el-Pezdevî (ö. 493/1100) bile Kitâbü't-Tevhîd 'i dil ve üslûp bakımından problemli bulup bazı görüşlerini eleştirmiştir. Onu bir ekol sahibi olarak benimseyen ve Tebsıratü'l-edille 'yi yazan Ebü'l-Muîn en-Nesefî ile Mâtürîdîlik bir kelâm akımı olarak tarihteki yerini aldı. İbn Fazlullah el-Ömerî'ye göre "Mâtürîdiyye" adını, Ehl-i sünnete verdiği güçlü destekten öfkelenen Mu'tezile kelâmcıları takmıştır. Teftâzânî, Horasan, Irak ve Şam'da Eş'ariyye'nin, Mâverâünnehir'de Mâtürîdiyye'nin yaygın olduğunu, tekvin ve imanda istisna gibi konularda ayrılsalar da iki grubun âlimlerinin birbirini bid'atçılıkla suçlamadığını kaydeder. Eş'arîlik Şâfiî ve Mâlikîler, Mâtürîdîlik Hanefîler arasında yayıldı. Şairliği ve Tasavvufî Çizgisi — Şair değildir; bu bölüm ilmî ve tasavvufî çizgisini taşır. Kaynağın kelâm bölümüne göre günümüze ulaşan eserlerden hareket edilirse Sünnî kelâmın kurucusunun Mâtürîdî sayılması gerekir: Kitâbü't-Tevhîd , sonraki Sünnî kelâm eserlerinin ana planını oluşturan üç esası (ilâhiyyât, nübüvvet, âhiret) sistemli biçimde içeren ilk eserdir. Dinin gerekliliği konusunda akıl ve nakli iki kaçınılmaz bilgi kaynağı sayar; nesne ve olayların gerçekliğine ulaşmak için duyuların idraki (iyân), haber ve istidlâl olmak üzere üç vasıta tanır; ilham, kura ve yüz hatlarından hüküm çıkarma gibi sistemsiz yöntemlere epistemolojik değer vermez. İnsana irade hürriyeti tanımayan Cebriyye ile ilâhî kudreti kısıtlayan Mu'tezile'yi eleştirir; kadere ayırdığı bölüm kitabın dörtte birini aşar. Tasavvufî yönüne dair kayıtlar da vardır: Nesefî'nin ona kudvetü'l-ferîkayn (iki grubun lideri) demesi zâhir ve bâtın ilimlerinde önder konumunu çağrıştırır; takvâya ulaşmanın yollarına dair açıklamaları önemli ölçüde tasavvufî karakter taşır. Bununla birlikte Kitâbü't-Tevhîd 'de keşif ve ilhamın bilgi kaynağı olamayacağını açıkça söyler; öğrencisi Rüstüfağnî'den nakledildiğine göre velîlerin peygamberlerden üstün olduğunu savunanların görüşünü reddeder, dünya nimetlerinden istifadeyi yadırgayanlara bunların insan için yaratıldığını söyleyerek karşı çıkardı. Eserleri — Kendisine aidiyeti kesin on üç eserinden on ikisinin adını Ebü'l-Muîn en-Nesefî kaydeder. Tefsir: Te'vîlâtü'l-Kur'ân ( Te'vîlâtü Ehli's-sünne ) — öğrencilerine yaptığı takrirlerden oluşur; kelâm, fıkıh ve usul bakımından da zengindir, kırk civarında nüshası bilinir. Kelâm: Kitâbü't-Tevhîd (tam olarak basılmış tek eseri), Kitâbü'l-Makālât , Kâ'bî'ye karşı Reddü Evâili'l-edille , Reddü Tehzîbi'l-cedel ve Reddü Va'îdi'l-füssâk , Beyânü vehmi'l-Mu'tezile , Reddü'l-Usûli'l-hamse (Ebû Ömer el-Bâhilî'ye), Reddü Kitâbi'l-İmâme (Revâfız'dan birine), er-Red ale'l-Karâmita . Fıkıh: Me'âhizü'ş-şerâi' fî usûli'l-fıkh , Kitâbü'l-Cedel fî usûli'l-fıkh , fürûa dair er-Red ale'l-Karâmita ve Şerhu'l-Câmii's-sağîr . Kaynak, ona nisbet edilen Şerhu'l-Fıkhi'l-ekber 'in aslında Ebü'l-Leys es-Semerkandî'ye ait olduğunu, Risâle fi'l-akāid , Farsça Pendnâme ve benzeri risâlelerin nisbetinin de problemli olduğunu belirtir. Türbesi ve Külliyesi — Barthold, 1920'de Semerkant'a yaptığı seyahatte Çâkerdîze Mezarlığı'nda Mâtürîdî'nin türbesini gördüğünü kaydeder. Mezarlık Sovyetler Birliği döneminde iskâna açıldı ve türbenin bulunduğu yer bir evin bahçesinde kaldı; 1991 yılında şehri ziyaret eden bir grup Türk ilim adamı orada türbe bulunmadığını, kabrin üzerine beton atılıp avlu olarak kullanıldığını ifade etti. Bugün Semerkant'ın Siyab merkez ilçesinin İkinci Şark mahallesi Gucdüvân sokağında yer alan mezarının bulunduğu alana 2000 yılında tamamlanan yeni bir türbe ve etrafına bir külliye inşa edildi. Özbekistan Bakanlar Kurulu kararıyla aynı yıl 1130. doğum yılı büyük etkinliklerle kutlandı; 17 Kasım 2000'de türbenin açılışı münasebetiyle uluslararası bir sempozyum düzenlendi.

SemerkantVefât 333 h.İncele
Âlim

İmam Buhârî

İmam

Kur'ân-ı Kerîm'den sonra en güvenilir kitap kabul edilen el-Câmiu's-sahîh adlı eseriyle tanınmış büyük muhaddis (ö. 256/870). Tam adı Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmâîl b. İbrâhîm el-Cu'fî el-Buhârî 'dir. 13 Şevval 194 (20 Temmuz 810) Cuma günü Buhara'da doğdu. Dedesinin dedesi Berdizbeh Mecûsî idi; onun oğlu Mugīre, Buhara Valisi Cu'feli Yemân vasıtasıyla müslüman olduğu için Buhârî Cu'fî nisbesiyle de anılır. Babası İsmâil, Mâlik b. Enes ve Abdullah b. Mübârek gibi âlimlerden hadis öğrenmiş bir kişiydi; Buhârî henüz çocukken vefat etmiş, hadise dair bazı kitapları oğluna kalmıştı. Annesinin duası makbul, dindar bir kadın olduğu zikredilir. On yaşına doğru Muhammed b. Selâm el-Bîkendî ve Abdullah b. Muhammed el-Müsnedî gibi Buharalı muhaddislerden hadis öğrenmeye başladı. On bir yaşlarında hocası Dâhilî'nin rivayet sırasında yaptığı bazı hataları düzeltmesiyle dikkat çekti; on altı yaşına geldiğinde İbnü'l-Mübârek ve Vekî' b. Cerrâh'ın kitaplarını tamamen ezberlemişti. Bu sırada annesi ve kardeşi Ahmed ile birlikte hacca gitti; onlar dönerken o Mekke'de kalıp Hallâd b. Yahyâ ve Abdullah b. Zübeyr el-Humeydî gibi âlimlerden hadis tahsil etti. Ardından ilim merkezlerini dolaşmaya başladı: Bağdat'a sekiz defadan fazla gidip her seferinde Ahmed b. Hanbel 'le görüştü; Basra'ya dört veya beş defa, Belh'e birkaç defa gitti ve Belhliler'in isteği üzerine kendilerinden ilim aldığı 1000 hocadan birer hadis yazdırdı. Dımaşk'ta Ebû Müshir'den hadis öğrendi, Hicaz'da altı yıl kaldı, Humus'a gitti, Kûfe'ye birçok defa seyahat etti; Medine, Merv ve iki defa gittiği Mısır'da da hadis tahsil etti. İlk defa 209'da (824), son olarak 250'de (864) gittiği Nîşâbur'da beş yıl hadis okuttu. Kendilerinden hadis yazdığı muhaddislerin sayısının 1080 olduğunu söyler; İbn Mende'ye ait bir risâlede el-Câmiu's-sahîh 'te rivayette bulunduğu 309 hocasının adı verilir. Uzun seyahatleri sonunda derlediği hadislerle geniş bir kütüphane meydana getirdi; bir gece uyumayıp o güne kadar yazdığı hadisleri hesapladığını ve senedleri muttasıl 200.000 hadis kaydettiğini söylemiştir. Hâfızasının gücünü gösteren en meşhur örnek, İbn Adî'nin rivayet ettiği Bağdat imtihanıdır: muhaddisler 100 hadisin sened ve metinlerini birbirine karıştırıp on kişiye vermiş, onlar da bunları Buhârî'ye sırayla sormuşlardı. Buhârî hadislerin hiçbirini okunduğu şekliyle bilmediğini söyledikten sonra, ilk soranla başlayarak her birine sorduğu hadisin doğru sened ve metnini ayrı ayrı söyledi. İslâm âleminde süregelen, Kur'an'ın mahlûk olup olmadığı tartışmasından o da zarar gördü. Nîşâbur'a geldiğinde halk ve muhaddis Muhammed b. Yahyâ ez-Zühlî onu büyük bir itibarla karşıladı; fakat kendisine Kur'an'ın mahlûk olup olmadığı sorulunca verdiği cevap orada bulunanlar arasında büyük bir ihtilâfa yol açtı. Zühlî'nin şehirdeki nüfuzu karşısında "Ben işimi Allah'a havale ediyorum; şüphesiz Allah kullarının her halini görür" (el-Mü'min 40/44) âyetini okuyarak Nîşâbur'a bir menfaat için gelmediğini söyledi ve ertesi gün şehirden ayrıldı. Merv'e, oradan da Buhara'ya geçti. İlim isteyen herkese bildiğini esirgemez, fakat devlet adamlarından uzak durur, saraylarına gitmeyi ilmi küçük düşüren bir davranış sayardı. Horasan Valisi Hâlid b. Ahmed ez-Zühlî eserlerini kendisinden dinlemek istediğini bildirince, ilmi başkalarının ayağına götüremeyeceğini, arzu ediyorsa hadis okuttuğu mescide veya evine gelmesini söyledi; valinin yalnız kendi çocuklarına ders vermesi isteğini de ilmi belli insanlara tahsis edemeyeceği gerekçesiyle reddetti. Bunun üzerine vali, yakın adamlarına onun Ehl-i sünnet'le bağdaşmayan fikirler taşıdığını iddia ettirerek onu memleketinden sürdü. Buhârî Semerkant'a gitmek üzere yola çıktı; Semerkant'a 3 mil mesafedeki Hartenk kasabasında akrabalarını ziyaret ederken hastalandı ve Semerkant'a gidemedi. 256 yılının ramazan bayramı gecesi vefat etti; ertesi gün (1 Eylül 870 Cuma) orada toprağa verildi. Ailesi hakkında bilinenler, Ahmed adında bir oğlu olduğundan ibarettir. Orta boylu, zayıf ve ince yapılıydı; az konuşur, başkalarının imkânlarına özenmez, yiyip içmeye önem vermezdi. Cömertliği ve dünya malına değer vermeyişi pek çok davranışıyla nakledilir: uzun zamandır borcunu ödemeyen birinden alacağını idareciler vasıtasıyla tahsil etmesini tavsiye edenlere, "Ben onlardan yardım istersem onlar da benden işlerine geldiği gibi fetva vermemi isterler; dünya için dinimi satamam" demiştir. Tenkit ettiği râviler hakkında bile son derece mutedil ve insaflı konuşur, "Allah Teâlâ'nın beni gıybetten dolayı hesaba çekmeyeceğini umarım" derdi. Ok atmayı çok severdi. Tesir Halkası — Meşhur talebesi Firebrî, el-Câmiu's-sahîh 'i Buhârî'den 90.000 kişinin dinlediğini söyler. En tanınmış diğer talebeleri İmam Müslim , Tirmizî , Ebû Hâtim, Ebû Zür'a er-Râzî, Muhammed b. Nasr el-Mervezî, Sâlih Cezere ve İbn Huzeyme'dir. Hocaları ve çağdaşları onu övgüyle anmıştır: Nuaym b. Hammâd ve Ya'kūb b. İbrâhim ed-Devrakī "Buhârî bu ümmetin fakihidir" derdi; İshak b. Râhûye muhaddislere "Bu gençten hadis yazınız" diye tavsiye etmiş; İmam Müslim ona "Dünyada senin bir benzerinin bulunmadığına şahadet ederim" demiş; İbn Huzeyme de gökkubbe altında Resûlullah'ın hadislerini ondan daha iyi bilen birini görmediğini söylemiştir. Sahih hadisleri ilk defa bir araya getirmesi ve ince kusurları (ilel) farketmedeki üstünlüğü sebebiyle hadis ilminde tartışmasız bir otorite kabul edilmiştir. Akaidde Ehl-i sünnet'in oluşumuna katkıda bulunan ilk Sünnî âlimlerden sayılır; Kur'an'ı okuyuşun mahlûk olduğuna dair görüşü, sonraki Ehl-i sünnet kelâmının "kelâm-ı lafzî" ile "kelâm-ı nefsî" ayırımına öncülük etmiş, çağdaşları Müslim ve İbn Kuteybe bu görüşü benimsemiştir. Şairliği ve Tasavvufî Çizgisi — Bazı kitaplarda yer alan ahlâkî beyitlerinin onun şiir zevkini yansıttığı kaydedilir. İlmî çizgisinde genel çerçeve itibariyle Selef akîdesine bağlıydı; Cehmiyye, Mu'tezile, Havâric ve Şîa mezheplerini tenkit etti. Çoğu hadis âlimi itikadî meselelerin tartışılmasını bid'at sayarken o, naslara aykırı inançlar ortaya çıktığında Kur'an ve Sünnet'e uygun görüşün belirlenip savunulması için bu meselelerin tartışılmasını gerekli gördü. Ona göre Kur'an Allah kelâmıdır ve mahlûk değildir; Kur'an'ı okumak ve yazmak ise kulların fiilleri olup mahlûktur. Tekvin sıfatı, büyük günah işleyenlerin tekfir edilemeyeceği ve imanla İslâm'ın aynı şey olduğu konularında Ebû Hanîfe'ye, imanın artıp eksilebileceği konusunda Ahmed b. Hanbel'e uymuştur. Büyük bir fakih olarak da tanınır; el-Câmiu's-sahîh 'teki bab başlıkları fıkhî görüşlerini yansıttığı için "Buhârî'nin fıkhı bab başlıklarındadır" denilmiştir. Eserleri — ① el-Câmiu's-sahîh : halk arasında Sahîh-i Buhârî diye bilinen bu eseri 600.000 kadar hadis arasından seçerek on altı yılda meydana getirdiğini, her hadisi yazmadan önce boy abdesti alıp iki rek'at namaz kıldığını söylemiştir. Eserini Buhara'da yazmaya başlamış, Mekke, Medine ve Basra'da devam etmiştir; üzerine yüzlerce inceleme ve şerh yazılmıştır. ② et-Târîhu'l-kebîr : henüz yirmi yaşına basmadan ve kendi ifadesiyle "Hz. Peygamber'in kabri başında mehtaplı gecelerde" yazmaya başladığı, 13.000'e yakın râvinin güvenilirlik derecesini tesbit eden eser; hayatının ileri bir safhasına kadar yenileyip ikmal etmiştir. ③ et-Târîhu'l-evsat ve ④ et-Târîhu's-sagīr : büyük tarihin muhtasar ve hulâsaları. ⑤ Kitâbü'd-Duafâi's-sagīr : 418 râviyi ihtiva eder. ⑥ Kitâbü'l-Künâ . ⑦ el-Edebü'l-müfred : güzel ahlâka dair hadisleri 644 bab içinde 1322 hadis olarak toplar. ⑧ Halku ef'âli'l-ibâd : kulların Kur'an'ı telaffuz edişinin de diğer fiilleri gibi mahlûk olduğunu ortaya koymak için yazılmıştır. ⑨ Ref'u'l-yedeyn fi's-salât ve ⑩ Kitâbü'l-Kırâe halfe'l-imâm . Kaynak, ayrıca adları eserlerinde ve kaynaklarda geçen el-Akīde (et-Tevhîd) , et-Tefsîrü'l-kebîr , Birrü'l-vâlideyn gibi başka eserlerini de sayar. Bütün kitaplarını üçer defa yazdığını söylemesi, onları talebelerine okutup her defasında gözden geçirdiğini gösterir.

SemerkantVefât 256 h.İncele

Semerkant ziyaret rotaları

Yakın şehirler