Buhara Evliyaları ve Türbeleri

İmam Ebû Bekir Ahmed b. Sa'd

İmam

İmam Ebû Bekir Ahmed b. Sa'd , Buhara'nın Cûybârî şeyhlerinin atası saydığı âlim; Buhara yakınındaki Çâr Bekr (Çor Bakr) nekropolü, onun saygı gören kabri etrafında gelişmiştir. Burada kullanılan kaynaklar hayatı, tahsili ve ilmî faaliyeti hakkında bilgi vermez. Iranica'nın BUHARA maddesi, Muînü'l-fukarâ'ya dayanarak vefatını 360/970-71 olarak verir; ÇĀR BAKR maddesi de aynı yılı kaydeder (farklı bir görüş için bk. Çok Görüşlü Sunum). Tesir Halkası — Cûybârî ailesinin ilk kamusal rolü Çâr Bekr türbesinin bakımıydı; aile şeceresini İmam Ebû Bekir'e bağlar ve onu atası sayar. XVI. yüzyılda kabrin bakımı, Nakşibendî Hâcegân yolunun şeyhi ve Şeybânî hükümdarı Abdullah Han'ın ( 964-1006/1557-98 ) destekçisi olan nüfuzlu Hâce Muhammed İslâm'ın elindeydi. "Hâce-i Cûybârî" diye tanınan Hâce Muhammed İslâm ( 1482-1563 ), siyasette ve Buhara'nın toplumsal ve iktisadî hayatındaki rolüyle ailenin asıl kurucusu sayılır; Cûybârî adı, ailenin Buhara'nın hemen batısındaki Cûybâr köyündeki ikametgâhından gelir. Aile XVI. yüzyılın ortasında öne çıktı ve Sovyet devrimine kadar şehirde toplumsal, iktisadî ve siyasî bir güç olarak kaldı; merkezi Çâr Bekr türbesi ve mezarlığıydı ve mensuplarının çoğu sonunda oraya defnedildi. Türbesi ve Külliyesi — Çâr Bekr ("dört Bekir"), Buhara'nın Şîrgerân kapısının yaklaşık 5 km dışında, Sumitan (Samtin) köyü yakınındadır; McChesney, eski bir kutsal mekân olan Somitan'ın Buhara surlarının yaklaşık altı kilometre batısında olduğunu yazar. Abdullah Han 966/1558-59 'da burada bir cami, bir medrese ve bir hankahtan oluşan bir külliyenin kurulmasını emretti; yapılar 976/1569 'a kadar tamamlandı ve Şîrgerân kapısından nekropole ağaçlı bir yol açıldı. UNESCO kaydı, Abdullah Han'ın bu yapıları, tahta çıkışında gördüğü destek ve yardıma şükran olarak Cûybârî şeyhleri için atalarının kabri yakınında yaptırdığını belirtir. Külliye bir platform üzerinde, ortada bir avluyla yükselir: avlunun iki yanında cami ve hankah bulunur; bunları, avluya bakan iki katlı revaklarıyla uzun ve dar medrese binası birleştirir ve medresenin ortasında yüksek bir taçkapı yer alır. Avlunun dördüncü yanı açıktır. Çinili pîştâkları ve yüksek kasnaklar üzerindeki kubbeleriyle bu üç yapı, nekropolün alçak anıtları üzerinde heybetle yükselir; iç mekânda kubbe yüzeylerini küçük yüzlere bölen kesişen kaburga sistemleri dikkat çeker. Bu çekirdeğin ötesinde aile türbeleri, küçük çevrili avlular, yollar ve çok sayıda mezar taşı içeren geniş bir mezarlık uzanır. Buhara'daki Kalân minaresinin biçimini yansıtan küçük bir minare XX. yüzyılda dikildi. Özbekistan'ın 2008 'de UNESCO Geçici Listesi'ne sunduğu kayda göre topluluk 25 yapıdan oluşur: hankah, cami, hücreli eyvan, dervâzehâne, minare ve kubbeli örtülü hazîreler ile müstakil taçkapılardan oluşan 20 küçük birim; anıt ile eski mezarlık birlikte 3 hektarlık bir alanı kaplar. Avluların birçoğunda kabirlerin üzerinde kitâbeli, bitkisel ve geometrik bezemeli mermer mezar taşları bulunur; birçok yapı çok renkli çinilerle zengin biçimde süslenmiştir. Kayıt, bazı yapılarda kubbelerin kaybolduğunu ve topluluğun özgünlük ve bütünlüğünü yüzde 80 oranında koruduğunu belirtir. McChesney, Cûybârî vakıfları sayesinde ayakta kalan en büyük kurumlar arasında Çâr Bekr'in medrese, cami ve hankahtan oluşan külliyesini sayar. Nekropolün Farsça kitâbeleri Babadjanov ve Szuppe tarafından yayımlanmıştır.

Ebû Hafs es-Sagīr (Muhammed b. Ahmed b. Hafs)

Ebû Hafs el-Kebîr'in oğlu, Buhara Hanefî âlimi. Muînülfukarâ'nın aktarımına göre kabri, Buhara'daki Tell-i Hoca kabristanında babasının mezarının hemen bitişiğindedir.

Yahyâ b. Ahmed el-Bâharzî (Ebü'l-Mefâhir)

Ebü'l-Mefâhir · Hâce Yahyâ

Ebü'l-Mefâhir Yahyâ Bâharzî , Kübreviyye'nin Orta Asya'daki kolunun kurucusu Seyfeddin Bâharzî'nin torunu; dedesinin Buhara civarındaki Fethâbâd hankahının yöneticisi ve Evrâdü'l-ahbâb ve fusûsü'l-âdâb adlı tasavvuf âdâbı kitabının müellifi. Burada kullanılan kaynak doğum ve vefat tarihlerini vermez. Dedesi Seyfeddin Bâharzî, Necmeddin Kübrâ'nın halifelerindendi; 1190 'da Kuhistan'daki Bâharz kasabasında doğmuş, Kübrâ'nın talimatıyla Kübreviyye'yi yaymak üzere Buhara'ya gelmiş ve ömrünün son kırk yılını orada geçirmişti. Büyük han Möngke'nin annesi Sorkaktani, Buhara'da kurduğu bir medresenin nezaretini ona emanet etmiş ve şehrin civarındaki Fethâbâd'da bir hankah kurmasını sağlamıştı. Yahyâ, Seyfeddin'in ortanca oğlu Burhâneddin'in oğludur. Kutluğhanlı hanedanından Kutluğ Terken Hatun'un isteği üzerine Seyfeddin, Burhâneddin'i Kirman'a göndermiş; Hatun'un onun için kurduğu hankah, Kübreviyye'nin güney ve güneydoğu İran'daki geçici yayılışının merkezi olmuştu. Burhâneddin 1297 'de vefat edince Kirman hankahında yerine oğlu Ebü'l-Mefâhir Yahyâ geçti. Seyfeddin Bâharzî 1261 'de vefat edip Fethâbâd hankahına defnedildikten sonra hankahın yönetimini büyük oğlu Celâleddin Muhammed devraldı; ancak o, Moğollar arasındaki şiddetin kurbanı olarak öldürüldü. Bunun üzerine yeğeni Ebü'l-Mefâhir Yahyâ, yönetimi üstlenmek için Kirman'dan döndü. Kaynağa göre bu gelişme Kübreviyye'nin Kirman'daki faaliyetini fiilen sona erdirdi; Bâharzî ailesinin Kirman'da kalan mensupları orada "Buhara şahları" diye anıldı, ama sûfî şeyhi olarak faaliyet göstermediler. Yahyâ'nın yönetiminde Fethâbâd hankahı benzeri görülmemiş bir refaha kavuştu: hankaha yeni vakıflar bağlandı ve Müslüman olup hankahın topraklarında çalışacak kölelerin satın alınıp âzat edilmesi için fon ayrıldı. İbn Battûta, Ebü'l-Mefâhir'in yönetimi sırasında hankahı ziyaret etti; çok misafirperver karşılandığını ve hankahta kalan dervişlerin Farsça ve Türkçe şiirler okuduğunu anlatır. Kaynak, Fethâbâd hankahının Seyfeddin'in vefatından sonra en az bir yüzyıl daha geliştiğini ve Bâharzî ailesinin soyunun Buhara'da en azından XIX. yüzyılın sonlarına kadar kesintisiz sürdüğünü, ancak bunun irsî türden de olsa bir tarikat geleneği olarak görünmediğini belirtir. Eserleri — Ebü'l-Mefâhir Yahyâ, sûfî davranış kuralları ve âdâbına dair Evrâdü'l-ahbâb ve fusûsü'l-âdâb 'ı yazdı. Kısmen aynı türden mevcut el kitaplarına, özellikle Ziyâeddin Ebü'n-Necîb Sühreverdî'nin Âdâbü'l-mürîdîn 'ine dayanan eser, kaynağa göre asıl değerini müellifin dedesine dair anekdotlardan ve ona ve diğer Kübrevî şeyhlerine atfedilen rubâilerden alır. Eseri İrec Afşâr yayımlamıştır (Tahran, 1979 ). Türbesi ve Külliyesi — Burada kullanılan kaynak Yahyâ'nın kabri hakkında bilgi vermez; dedesi Seyfeddin Bâharzî, Buhara civarındaki Fethâbâd hankahına defnedilmiştir.

Sebezmûnî (Ebû Muhammed Abdullah b. Muhammed el-Hârisî)

DİA'ya göre Muînülfukarâ, Ebû Hafs es-Sagīr'in öğrencisi Sebezmûnî'nin kabrinin Buhara'daki Tell-i Hoca (Ebû Hafs) mezarlığında, Ebû Hafs el-Kebîr'in kabrinin hemen yanı başında olduğunu kaydeder. Vefatı: 340 H/952.

Hoca Sa'd Cûybârî

Hâce · Hâce Kelân

Hâce Sa'd , Buhara'nın Cûybârî ailesinin XVI. yüzyıldaki reisi; ailenin «kurucusu» sayılan ve «Hâce-i Cûybârî» diye tanınan Hâce Muhammed İslâm'ın oğlu ve aile reisliğinde halefidir. Ailenin XVII. yüzyıldaki biyografı Muhammed Tâlib Cûybârî, Cûybârîlerin Hâcegân-Nakşibendî bağını Muhammed İslâm'dan Mahdûm-i A'zam Ahmed Kâsânî, Mevlânâ Muhammed Kādî, Ubeydullah Ahrâr ve Yâkub Çerhî üzerinden Bahâeddin Nakşibend'e ulaştırır. Kaynak, aile üyelerinin bugün manevî rehberden çok, iktisadî güçleri sayesinde Buhara toplumunda önemli arabuluculara dönüşmüş kişiler olarak göründüğünü; fakat XVI. yüzyıl çağdaşlarının aile reisine «mürşid» unvanını verdiğini belirtir. Şeybânî hükümdarı Abdullah Han (h. 1583-98) hem Muhammed İslâm'ı hem de Hâce Sa'd'ı böyle görüyordu. Muhammed Tâlib'in Matlabü't-tâlibîn 'ine göre Hâce Sa'd, babası 1563'te öldüğünde otuzlu yaşlarının başındaydı. Muhammed İslâm'ın üç oğlundan biri olmasına rağmen babasının ölümünden sonraki çeyrek yüzyıl boyunca ailenin tartışmasız reisi oldu; kaynaklara göre aile servetini tek başına yönetiyordu ve bu konuma babası henüz hayattayken gelmişti. Babasının sağlığında da mülk satın alan Hâce Sa'd, Muhammed İslâm'ın kurduğu emlâk varlığını hızla genişletti. Kaynak onun emlâk ve kurum yönetiminde kayda değer bir yetenek gösterdiğini, özellikle geniş bir alana yayılan mülklerini yönetecek görevlileri seçmekte başarılı olduğunu belirtir. Onun döneminde Cûybârî mülkleri Mâverâünnehir'in tamamına (Buhara, Semerkant, Kermine, Taşkent, Nesef, Tirmiz, Karakol, Şehrisebz, Vahş vadisi), Ceyhun'un güneyinde Andhud, Belh ve Bedahşan'a, doğu Horasan'da Merv ve Herat'a kadar uzanıyordu. 1577'den bir süre sonra derlenen ve 400'den fazla arazi işlemini kaydeden defterin başlığı «Hazret-i Hâce Sa'd»ın mülklerini anar. Torunu Muhammed Tâlib, «Hazret-i Îşân» (Hâce Sa'd) başlığı altında merkezî divanın altı daire başkanını adlarıyla sayar ve merkez teşkilatında toplam yetmiş görevlinin çalıştığını bildirir. Hayatı büyük ölçüde ailenin yakın çevresinde yazılmış eserlerden bilinir: Hüseyin es-Serahsî'nin 1580'e kadar yazılmış Sa'diyye 'si; Bedreddin Keşmîrî'nin bundan yaklaşık on yıl sonra tamamlanan Ravzatü'r-rıdvân 'ı ve yakın çevresinden Mîr Pâdişâh b. Emîr Haydar Belhî Devletâbâdî'nin onun için yazdığı makâmât . Ravzatü'r-rıdvân , Hâce Sa'd'ın devrinin elliden fazla siyasî şahsiyetiyle yazışmalarını ve Abdullah Han'ın ona gönderdiği mektupları içerir; kaynak bu mektupların Cûybârî şeyhlerinin kendilerine atfedilen arabuluculuk gücünü nasıl kullanabildiklerine önemli bir pencere açtığını belirtir. Hâce Sa'd Zilhicce 997/Ekim 1589'da, henüz elli yaşlarının sonundayken vefat etti; oğulları o sırada ergenlik çağının başındaydı. Geride üç oğul bıraktı: en büyüğü Tâceddin Hasan (d. 1574), ikincisi Abdürrahîm (d. 1575) ve doğum tarihi bilinmeyen, Abdî Hâce diye tanınan Abdülkerîm. Kaynak, vefatının ardından oğulları arasında bir rekabet belirdiğine dair bazı işaretler bulunduğunu belirtir. Tesir Halkası — Oğulları Tâceddin Hasan ve Abdürrahîm, Babür hükümdarı Cihangir'in Semerkant'taki Timur türbesinin onarımı için gönderdiği parayı denetlemek üzere Buhara'dan Semerkant'a gönderildi (Mutribî Semerkandî). Torunu Muhammed Tâlib, 1663-64'te ailenin tarihini konu alan Matlabü't-tâlibîn 'i yazdı. Kaynak, Hâce Sa'd'ın torunları kuşağından sonra aile hakkındaki bilgilerin seyrekleştiğini, buna rağmen ailenin XIX. yüzyıla kadar Buhara'nın en zengin ve en nüfuzlu ailelerinden biri olarak kaldığını kaydeder. Türbesi ve Külliyesi — Iranica, Cûybârî ailesinin merkezinin Çâr Bekr türbesi ve mezarlığı olduğunu ve aile fertlerinin çoğunun sonunda buraya defnedildiğini kaydeder; Hâce Sa'd'ın kabrini ayrıca belirtmez. Çâr Bekr maddesine göre nekropol, Buhara'nın Şîrgerân kapısının yaklaşık 5 km dışında, Sumitan (Samtin) köyü yakınında, Cûybârî şeyhlerinin soylarını dayandırdığı Ebû Bekir Ahmed b. Sa'd'ın (ö. 360/970) saygı gören kabri etrafında gelişmiştir. XVI. yüzyılda türbe Hâce Muhammed İslâm'ın bakımındaydı; Abdullah Han 966/1558-59'da burada bir cami, medrese ve hankahtan oluşan bir külliye kurulmasını emretti. Külliye 976/1569'a kadar tamamlandı ve Şîrgerân kapısından nekropole ağaçlı bir yol açıldı. Çekirdek yapıların ötesinde aile türbeleri, küçük çitli avlular, yollar ve çok sayıda mezar taşı içeren geniş bir mezarlık uzanır.

Hoca Muhammed İslâm Cûybârî

Hâce

Hâce Muhammed İslâm Cûybârî (Hâce Muhammed İslâm b. Hâce Ahmed; «Hâce-i Cûybârî»), Buhara'nın beş asrı aşkın bir süre önde gelen ailesi olan Cûybârîlerin adını taşıyan atası ve aileyi Buhara vahasında güçlü bir kuvvete dönüştüren Nakşibendî şeyhidir. Mahdûm-i A'zam Seyyid Ahmed Hâcegî Kâsânî'nin halifelerinden biridir. Kaynak hayatını 1482-1563 tarihleriyle verir. «Cûybârî» adı, ailenin Buhara'nın hemen batısındaki Cûybâr köyündeki ikametgâhından gelir; bu köy XVI. yüzyılın sonlarında şehir surlarının içine alınmıştır. Ailenin ilk kamusal rolü, Buhara'nın batısındaki Sumitan'da bulunan ve eskiden beri kutsal sayılan Çâr Bekr türbesinin bekçiliğiydi. XVI. yüzyılda bu türbe Muhammed İslâm'ın nezaretindeydi. Kaynak, ailenin Buhara vahasının bütününde ve Özbek-Cengizli siyasetinde güçlü bir kuvvet olarak ancak onunla ortaya çıktığını, bu yüzden atalarından birinin değil onun Cûybârî hanedanının «kurucusu» sayıldığını yazar. Hâfız-ı Taniş'in Şerefnâme-i şâhî 'si onu, Abdullah b. İskender'in önderliğindeki Câni Beg kolunun Buhara'yı ele geçirmesiyle sonuçlanan mücadelenin merkezine yerleştirir ve arabulucu, kolaylaştırıcı ve destekçi olarak anlatır; Abdullah Buhara'yı 1557 baharının sonlarında aldı. Aralık 1558'de Buhara'ya gelen İngiliz Anthony Jenkinson onu şehrin «Metropolitane»i (büyük ihtimalle şeyhülislâm unvanını böyle anlamıştır) diye anar ve «kraldan daha çok itaat gördüğünü» yazar. Kaynak, Cûybârîlerin bu uzun dönemin büyük kısmında şeyhülislâmlık makamını da ellerinde tuttuklarını yazar. Kaynağa göre servetinin asıl kaynağı bugün kesin olarak belirlenemez; Çâr Bekr türbedarı olarak ve Buhara'da hüküm süren (1540-50) Abdülazîz Han'ın annesinin mürşidi sıfatıyla bu hanımdan gördüğü himayeye bağlanabileceği ileri sürülmüştür. Mülk alımına dair bilinen en eski belge 15 Ağustos 1544 tarihlidir: Cûybâr'da iki küçük ev için ödenmiş 55 tanga. Bir aydan kısa süre sonra Rûd-ı Şehr tümenindeki Kasr-ı Lût köyünü üç bin tangaya satın aldı; satıcı, sonradan (1561'den itibaren) han olan Câni Beg kolundan İskender Sultan'dı. İlk alımdan Buhara'nın fethine kadar geçen on üç yılda kırk beş mülk için yaklaşık yirmi bin tanga, fetihten 1563'e kadar ise 137 mülk için otuz beş bine yakın tanga harcadı. Kaynak, onun zamanından itibaren bu servetin büyük kısmının mescid, medrese, hankah, köprü, kanal ve kervansaray gibi kamu eserlerine ayrıldığını kaydeder. Hâcegân/Nakşibendî bağı, XVII. yüzyıl aile biyografı Muhammed Tâlib Cûybârî tarafından ondan Mahdûm-i A'zam Ahmed Kâsânî, Mevlânâ Muhammed Kādî (ö. 1515), Ubeydullah Ahrâr (ö. 1490) ve Bahâeddin Nakşibend'in (ö. 1389) üç büyük halifesinden Yâkub Çerhî (ö. 1447) yoluyla Bahâeddin Nakşibend'e kadar götürülür. Çâr Bekr maddesi onu «Nakşibendî şeyhlerinin Hâcegî kolunun başı» olarak tanıtır. Kaynak vefatını 14 Ekim 1563 olarak verir (Dahbîdiyye maddesinde 971/1563). Geride üç oğul bıraktı; babasının ölümünde otuzlu yaşlarının başında bulunan Hâce Sa'd (ö. Zilhicce 997/Ekim 1589), sonraki çeyrek asır boyunca ailenin rakipsiz reisi oldu. Tesir Halkası — Kaynak, XVI. yüzyılda çağdaşlarının aile reisine «mürşid» unvanını verdiğini ve Hâcegân silsilesindeki yerlerinin onların mânevî güç sahibi kimseler olarak görülmesini sağladığını yazar. Edebî zevkin önde gelen hakemlerinden Nisârî Buhârî onu kendi mürşidi olarak anar ( Müzekkir-i ahbâb ); Şeybânî hükümdarı Abdullah Han da onu ve halefi Hâce Sa'd'ı böyle görüyordu. Bedreddin Keşmîrî'nin Ravzatü'r-rıdvân 'ı, Muhammed İslâm ile Hâce Sa'd'ın dönemlerinin elliden fazla siyasî şahsiyetiyle yazışmalarını uzun bölümler hâlinde içerir. Aile hakkında XVI-XVII. yüzyıllarda yazılan menâkıb ve biyografi eserleri arasında Hüseyin es-Serahsî'nin 1580'e kadar yazılmış Sa'diyye 'si, Keşmîrî'nin Ravzatü'r-rıdvân 'ı ve Hâce Sa'd'ın torunu Muhammed Tâlib'in 1663-64'te yazdığı Matlabü't-tâlibîn 'i vardır. Aile, Sovyet devrimine kadar Buhara'da sosyal, iktisadî ve siyasî bir güç olarak kaldı. Türbesi ve Külliyesi — Ailenin merkezi Çâr Bekr türbesi ve kabristanıydı; kaynak, aile fertlerinin çoğunun sonunda buraya defnedildiğini yazar, Muhammed İslâm'ın kabrini ise adıyla anmaz. «Dört Bekir» anlamına gelen Çâr Bekr, Buhara'nın Şîrgerân Kapısı'nın yaklaşık 5 km dışında, Sumitan (Samtin) köyü yakınındaki aile nekropolüdür ve Cûybârî şeyhlerinin soylarını bağladıkları Ebû Bekir'in hürmet gören kabri etrafında gelişmiştir. Şeybânî Abdullah Han 966/1558-59'da burada bir mescid, bir medrese ve bir hankahtan oluşan bir külliye kurulmasını emretti; külliye 976/1569'a kadar tamamlandı ve Şîrgerân Kapısı'ndan nekropole ağaçlı bir yol açıldı. Külliye bir platform üzerinde, orta avlulu olarak durur: avluyu iki yandan mescid ve hankah kuşatır, bunları avluya bakan iki kat revaklı uzun ve dar medrese birbirine bağlar; dördüncü yan açıktır. Çinili taçkapıları ve yüksek kasnaklara oturan kubbeleri nekropoldeki alçak yapıların üzerinde yükselir; iç mekânların en dikkat çekici unsuru, kubbe yüzeylerini küçük yüzeylere bölen kesişen kaburga sistemleridir. Çekirdek yapıların ötesinde aile türbeleri, küçük çitli avlular, yollar ve çok sayıda mezar taşıyla geniş bir kabristan uzanır; XX. yüzyılda buraya Buhara'daki Kalân Minaresi'ni andıran küçük bir minare eklenmiştir. JUYBĀRIS maddesi, ailenin vakıf siyasetinin başarısının Çâr Bekr'in medrese, mescid ve hankah külliyesi gibi büyük kurumların ayakta kalmasına yansıdığını belirtir.

Mîr-i Arab (Seyyid Mîr Abdullah)

Seyyid · Mîr · Şeyh

Buhara'daki Mîr-i Arab Medresesi 'ne adını veren sûfî şeyhi. Encyclopaedia Iranica onu "Mîr-i Arab diye tanınan sûfî şeyhi Seyyid Mîr Abdullah " olarak anar. Kaynak, onun 921/1515 'ten bir süre sonra İsficâb'dan (Sayram) Buhara'ya geldiğini kaydeder; doğum tarihi, tahsili ve intisabı hakkında bilgi vermez. Buhara'ya gelişi, şehrin Şeybânîler (905-1007/1500-98) yönetiminde yoğun bir imar dönemi yaşadığı yıllara rastlar. Burada kullanılan kaynaklar vefat tarihini ve kabrini anmaz; kabrin medresede olduğu atlas kaydına dayanır. Türbesi ve Külliyesi — Mîr-i Arab, 942/1535-36 'da Buhara'nın ana cuma camii Mescid-i Kelân'ın karşısında adını taşıyan medreseyi yaptırdı. Mescid-i Kelân da 947/1539'a kadar tamamen yeniden inşa edildi; iki yapı Minâre-i Kelân ile birlikte Pây-ı Kelân diye bilinen bütünlüklü bir grup oluşturdu. UNESCO Dünya Mirası Listesi'ndeki Buhara tarihî merkezi (602) için ICOMOS'un hazırladığı değerlendirme, Pây-ı Kelân grubunu Şeybânîlerle birlikte gelen en ünlü yapılar arasında sayar ve Mîr-i Arab medresesini, 1920-1991 yılları arasında büyük koruma ve onarım çalışmaları yapılan kırktan fazla önemli yapı ve topluluk arasında anar.

Ebû Hafs el-Kebîr

Hoca · İmam

Buhara Hanefî geleneğinin kurucu âlimlerinden. 217 H/832'de öldü. Muînülfukarâ'nın aktardığına göre mezarı, Buhara'da onun adını taşıyan tepedeki (Tell-i Hoca) kabristandadır; oğlu Ebû Hafs es-Sagīr ile Sebezmûnî de hemen yanında yatar. Kabristan bugün de şehrin başlıca ziyaret yerlerinden biridir.

Muhammed b. İbrâhim el-Kelâbâzî (Ebû Bekir)

Tâcülislâm

Buharalı muhaddis ve sûfî müellif; tasavvufun tanınmış özet eserlerinden et-Ta'arruf li-mezhebi ehli't-tasavvuf 'un sahibi. Kaynak tam adını Ebû Bekir Kelâbâzî Buhârî Muhammed b. Ebî İshâk İbrâhim b. Ya'kūb olarak verir. Hayatı hakkında az şey bilinir. Buhara'nın bir mahallesi olan Kelâbâz 'dandır. Semerkantlı Ebü'n-Nâsır Reşâdî'den (ö. 339/950-51) hadis dinlediği için muhtemelen 320/932 'den geç olmayarak doğmuştur. İbn Ebü'l-Vefâ, Kitâbü't-Ta'arruf 'ta sunulan kelâm görüşünün Hanefî karakterinden dolayı onu Hanefî bir usûlcü olarak niteler; Abdülhay Leknevî (ö. 1304/1886) ise fıkhı Buharalı tanınmış Hanefî fakih Muhammed b. Fazl Kemârî'den okuduğunu söyler. Bu bilgi daha erken kaynaklarla henüz teyit edilmemiş olsa da aslen Hanefî mezhebine mensup olması muhtemel görünür. Asıl yetişmesi ve ilgisi, eserlerinden de anlaşıldığı üzere, hadis alanındaydı. Pek çok âlimden hadis aldı; Semerkant ve Rey'de rivayet dinlediğini kendisi zikreder. Mâverâünnehir ve Horasan'ın başka şehirlerinde de, kesin olarak memleketi Buhara'da, belki Merv ve Serahs'ta da hadis dinlemiş olması kuvvetle muhtemeldir. Tasavvuf düşüncesiyle onu üç kişi tanıştırdı: İshak b. Muhammed Hakîm Semerkandî (ö. 342/953); Cüneyd'in ve Ebü'l-Abbas b. Atâ'nın müridi olup son yıllarını Nîşâbur, Merv ve Semerkant'ta geçiren Ebü'l-Kāsım Fâris b. Îsâ Bağdâdî (Dîneverî); ve Sülemî'nin Tabakātü's-sûfiyye 'sinde de başlıca râvilerden biri olarak görünen Muhammed b. Ahmed Fârisî. Vefat tarihi kaynaklarda 380/990 , 384/994 ya da 385/995 olarak farklı verilir. Tesir Halkası — Ta'arruf rağbet gördü ve birçok şerh aldı: İsmâil b. Muhammed b. Abdullah Müstemlî Buhârî'nin (ö. 434/1043) Nûrü'l-mübîn ve fazîhatü'l-müdde'în adlı Farsça tercüme ve şerhi; Abdullah b. Muhammed Herevî Ensârî'nin (ö. 481/1086) günümüze ulaştığı bilinmeyen şerhi; Ali b. İsmâil Tebrîzî Konevî'nin (ö. 729/1326) henüz yayımlanmamış şerhi ve yazmaları birçok kütüphanede bulunan anonim bir şerh. Eser A. J. Arberry tarafından The Doctrine of the Ṣūfīs adıyla İngilizceye çevrilmiştir (Cambridge, 1935). Şairliği ve Tasavvufî Çizgisi — Ta'arruf 'un temel amacı hem tasavvuf öğretisini ve ıstılahlarını bu yola yabancı olanlara açıklamak hem de sûfîlerin itikadda doğru yolda olduğunu göstermektir. Kelâbâzî sûfîlerin itikadını Mâverâünnehir Hanefî ve Eş'arî kelâmının terimleriyle sunar; sûfî görüşlerinin bu iki ekolden birine ya da her ikisine uygun düştüğünü gösterir ve karşıt Mu'tezilî görüşleri reddeder. Mâverâünnehir Hanefîliğini ve Eş'arîliği aynı ölçüde doğru kabul ettiği anlaşılır; buna uygun olarak sûfîlerin hukuk ve ibadette mümkün olduğunca iki fırkanın, yani Hanefî ve Şâfiî fakihlerin icmâına uyduğunu, fakihler ihtilâf ettiğinde ise daha sıkı hükmü izlediğini belirtir. Eserleri — Günümüze ulaştığı bilinen yalnız iki eseri vardır. Kitâbü't-Ta'arruf li-mezhebi ehli't-tasavvuf "sûfî" teriminin kökeni ve anlamının incelenmesiyle başlar; ardından Hz. Ali ve soyundan Ca'fer es-Sâdık'a kadar uzanan ünlü sûfîlerin, işaret ilimleri ( ulûmü'l-işâre ) ve muâmelât üzerine yazanların listelerini verir. Sonraki bölüm sûfîlerin itikadını ayrıntılı biçimde sunar; onu Allah ile vuslatta doruğa ulaşan hâllerin ( ahvâl ) anlatıldığı bölüm izler. Kelâbâzî sûfîlerin sözlerinden geniş alıntılarla ıstılah ve işaretlerini açıklar; son bölümler sûfîlerin kişisel âdâbının bazı yönlerini ve Allah'ın onlara lütfettiği ikram ve ihsanları örneklerle anlatır. İkinci eseri Bahrü'l-fevâid fî me'âni'l-ahbâr , Kelâbâzî'nin seçtiği 220 hadisin şerhidir. Hadisler çoğunlukla öğüt ve ahlâk içeriklidir; şerh garip ve kapalı ifadelerin anlamını, hadislerin itikadî ve ahlâkî önemini, zaman zaman sûfî bir bakışla ele alır. Eser 375/985-86'da tamamlanmıştır ve madde yazıldığında henüz neşredilmemişti. Türbesi ve Külliyesi — Buhara'da defnedildi; kabri XI./XVI. yüzyılda hâlâ biliniyordu. Burada kullanılan kaynak kabrin bugünkü yerini vermez.

Bahâeddîn Nakşibend

Hâce

Nakşibendiyye tarikatının kurucusu ve ona adını veren büyük mutasavvıf. Tam adı Hâce Muhammed b. Muhammed el-Buhârî 'dir; mensuplarınca, özellikle Türkiye'de Şâh-ı Nakşibend unvanıyla tanınır. 718 (1318) yılında Buhara yakınlarında, daha sonra Kasrıârifân adını alacak olan Kasrıhindûvân köyünde doğdu. Üç günlük bebekken, o sırada köyde bulunan dedesinin mürşidi Baba Muhammed Semmâsî tarafından mânevî evlât olarak kabul edildi; Semmâsî, yanındaki müridi Emîr Külâl 'i onun tasavvuf terbiyesiyle görevlendirdi. Bu ilişkiler hakkında ayrıntılı bilgi yoktur. Uzun yıllar Emîr Külâl'in yanında kaldı; mürşidi onu tekkeye abdest suyu taşımakla görevlendirdi. Tarikat âdâb ve erkânını öğrendiği bu dönemde gördüğü bir rüya üzerine, doğumundan yaklaşık bir asır önce (617/1220) vefat etmiş olan Abdülhâlik-ı Gucdüvânî 'nin ruhaniyetine intisap etti ve Üveysî lakabını aldı; uzun yıllar Hakîm et-Tirmizî'nin ruhaniyetinden faydalanması da bununla ilgilidir. Nakledildiğine göre bir gün Buhara'da mezarları dolaşırken Semmâsî'den Gucdüvânî'ye kadar uzanan sûfîleri mâna âleminde müşahede etti; Gucdüvânî ona dinin emir ve yasaklarına uymasını, ruhsatlara değil azîmetlere sadık kalmasını, Hz. Peygamber ve ashabının yolundan gitmesini tavsiye etti. Bu olay onu cehrî zikirden hafî zikre yöneltti. Bundan sonra kendini yalnız hafî zikre vermesi dervişler arasında tartışmaya yol açtıysa da şeyhine saygısı değişmedi; Emîr Külâl de müridlerine karşı onu savundu. Emîr Külâl, doğduğu Sûhârî köyünde bir camiye tuğla taşıyan Bahâeddin'i çağırıp sülûkünü tamamladığını, artık Türk ve Tacik bütün şeyhlerden faydalanabileceğini söyledi. Ardından Mevlânâ Ârif Dikgerânî'nin sohbetlerine katıldı; sonra Yeseviyye'ye mensup iki Türk şeyhiyle ilgi kurdu: Kusem Şeyh'le ilişkisi kısa sürdü, Halil Ata 'nın yanında ise on iki yıl kaldı. Uzun müridlik devresinden sonra doğum yeri Kasrıhindûvân'a dönerek müridlerini yetiştirmeye başladı. Bundan sonra ikisi hac için olmak üzere üç defa Buhara'dan ayrıldı. İkinci hac yolculuğunda üç gün kaldığı Herat'ta Zeyniyye'nin kurucusu Zeynüddin el-Hâfî'yi ziyaret etti; bir süre sonra Kert hükümdarı Muizzüddin Hüseyin'in davetlisi olarak yeniden Herat'a gidip tasavvuf anlayışını ve tarikatının esaslarını hükümdara anlattı. Döneminin sûfîleri kadar müderrisleri de ona saygı duymuş, o da âlimlere hürmet etmiş; tasavvufî görüşlerini Mevlânâ Hamîdüddin'e arz ederek yanlışı varsa düzeltilmesini istemiştir. Semâ ve halveti mânevî gelişme yolu olarak kabul etmemesi hafî zikre verdiği önemle ilgilidir. Bir silsileye bağlanmanın kendi başına bir şey ifade etmeyeceğini söyler, kerâmetlere de fazla değer vermezdi; müridleri için belli bir giyim tarzından kaçınması ve tekkede oturmayı sevmemesi kaynakta Melâmetiyye'yi hatırlatan yönler olarak zikredilir. 3 Rebîülevvel 791 (2 Mart 1389) tarihinde doğduğu köyde vefat etti. Cenaze merasiminde şu beytin okunmasını istemişti: "Büyük müflisleriz köyünde ey şâh / Cemâlinden kılarız şey'en lillâh." Tesir Halkası — Sözleri başkalarının eserleri yoluyla ulaşmıştır; bunların en önemlisi halifesi, Buhara'nın önde gelen âlimlerinden Hâce Muhammed Pârsâ 'nın (ö. 822/1420) Risâle-i Kudsiyye 'sidir. Hâce Alâeddin Attâr başhalife olarak ortaya çıkmış; silsilenin sürmesi bakımından en önemli halifesi Mevlânâ Ya'kūb-i Çerhî (ö. 851/1447) olmuştur. Çerhî'nin yetiştirdiği Ubeydullah Ahrâr (ö. 895/1490) tarikatın Orta Asya'da en önemli tarikat olmasını ve İslâm dünyasına yayılmasını sağlamıştır. Yûsuf el-Hemedânî'den beri tarîk-i hâcegân diye anılan yol, Bahâeddin'den itibaren tarîk-i Nakşibendî adıyla tanındı; hafî zikir üzerindeki ısrarı tarikatın hüviyetini belirledi. Kaynak, mânevî gelişmesinde Yeseviyye vasıtasıyla Türk tesirinin göz ardı edilmemesi gerektiğini de vurgular. Eserleri — Tasavvufî görüşlerini içeren herhangi bir eseri bugüne ulaşmamıştır. Kendisine atfedilen şiir ve risâlelerin çoğunun ona ait olması imkânsız gibidir; yalnız adını taşıyan el-Evrâdü'l-Bahâiyye 'nin onun tarafından telif edilmiş olabileceği belirtilir. Türbesi ve Külliyesi — Kasrıârifân sonraki yıllarda onun adını (Buharalılar'ın telaffuzuyla Baveddin ) almış; Nakşibendiyye yayıldıkça mezarının etrafında geniş bir külliye oluşmuştur. XIX. yüzyılın sonlarında külliyenin aylık kira gelirleri binlerce ruble tutuyordu. Buharalılar onu "Hâce-i belâ-gerdân" (belâyı defeden hâce) diye anmış ve şehrin mânevî koruyucusu saymışlardır; mânevî varlığı Buhara'nın Orta Asya müslümanları için bir ilim ve kutsiyet merkezi olmasında önemli bir etken olmuştur.

Seyfeddîn Bâharzî

Şeyh

Kübreviyye'nin Bâharziyye kolunun kurucusu; Buhara'nın en tanınmış şeyhlerinden. Kendisine şeyh-i âlem denilmiş, Moğollar da ona ulu şeyh unvanını vermiştir. Tam adı Seyfüddîn Saîd b. el-Mutahhar b. Saîd el-Bâharzî 'dir. 586 (1190) yılında Bâharz'da doğdu. Buhara, Bağdat, Nîşâbur ve Herat gibi ilim merkezlerini dolaştı; Herat'ta Tâceddin Mahmûd el-Üşnühî'den tasavvuf terbiyesi aldı. Necmeddîn-i Kübrâ 'ya intisap etti; şeyhi tarafından irşad için Buhara'ya gönderildi ve şehrin dışındaki Fethâbâd semtine yerleşti. Burada vaaz verdi ve hadis okuttu. 659 yılı 25 Zilkade'sinde (21 Ekim 1261) Fethâbâd'daki hankahında vefat etti. Tesir Halkası — Kübreviyye'nin Bâharziyye kolu ondan doğmuştur. Altın Orda hükümdarı Batu Han'ın kardeşi Emîr Berke onun telkiniyle müslüman olmuş ve irşadı altında mürid hâline gelmiştir; bu, Moğol hânedanının İslâm'a girişinde bir dönüm noktası sayılır. Fethâbâd'daki hankahı uzun süre bölgenin tasavvuf merkezi olmuştur. Halifesi Bedreddîn-i Semerkandî ile üç oğlu Celâleddin Muhammed, Burhâneddin Ahmed ve Muzhirüddin Mutahhar yolunu sürdürdü; Kirman'a gönderilen Burhâneddin Ahmed 696 (1297) yılında, seyrü sülûke dair eserler veren torunu Yahyâ b. Ahmed el-Bâharzî ise 736 (1335) yılında vefat etmiştir. Eserleri — Şerhu esmâi'l-hüsnâ , Risâle-i Işk , rubâîleri ve bir vasiyetnâme olan Vesâyâ kendisine aittir. Türbesi ve Külliyesi — Buhara yakınındaki Fethâbâd'da, hankahının bulunduğu yerde medfundur. Türbesi ve hankahı uzun süre hem halk hem de devlet erkânı tarafından ziyaret edilmiştir. İbn Battûta buraya uğradığında külliyeyi torunu Şeyh Yahyâ'nın idaresinde ve zengin vakıflarla buldu; onun misafiri oldu ve Kur'an tilâvetiyle Farsça ve Türkçe şiirin okunduğu meclislerini anlattı.

Ârif Rîvegerî

Hâce

Hâcegân silsilesinin Buharalı şeyhi; Hâcegân'ın başı sayılan Abdülhâlik Gucdüvânî 'nin dört halifesinden biri ve en genci. Kaynakta nisbesi «Rîvgerevî» biçiminde de geçer. Hâcegân şeyhlerinin hemen hepsi gibi Buhara'da doğdu ve orada yaşadı. Gucdüvânî'nin öteki üç halifesi Hâce Ahmed Sıddîk (ö. 657), Evliyâ-yı Kelân diye bilinen Hâce Evliyâ-yı Kebîr (ö. 627) ve Hâce Süleyman (Selmân) Kermînî'dir (ö. 658). Bu dört şeyhten üçü kendi halifelerini yetiştirerek Hâcegân zincirini sürdürdü. Fahreddin Ali Safî'nin Reşahât 'ına ve Muhammed Yûsuf Mücedidî'nin Cevâhir-i Nakşibendiyye 'sine göre 657 'de vefat etti. Tesir Halkası — Ârif Rîvgerî, Nakşibendîlere ulaşan Hâcegân şeyhler zincirinin başıdır. Bu yüzden Nakşibendî menâkıbnâme ve tezkire yazarları ona ve haleflerine özel ilgi göstermiş, onlar hakkında kayda değer bilgiler kaydetmiştir. Halifesi, Buhara'nın Vâbkenî nahiyesine bağlı İncîrfağnî köyünden Hâce Mahmûd İncîr Fağnevî 'dir; silsile ondan Ali Râmîtenî'ye geçmiştir. Eserleri — Ârifnâme adlı bir risale ona nisbet edilir (Mücedidî). Kaynak, Gucdüvânî ve Rîvgerî hakkındaki menâkıb geleneği için Saîd Nefîsî'nin yayımladığı Makāmât-ı Abdülhâlik Gucdüvânî ve Ârif Rîvgerî metnine atıf yapar.

Hz. Eyyûb (Çeşme-i Eyyûb makamı)

Hz. (makam)

Buhara'da Hz. Eyyûb peygambere nisbet edilen ziyaretgâh; adı Farsça çeşme (pınar, kaynak) sözünden gelir ve "Eyyûb'ün pınarı" anlamını taşır. Sabit bir kabir değil, bir makam dır: atlas onu bir peygamberin hatırasına bağlanmış yapı olarak kaydeder, mezarı olarak değil. Yapı, 1993'te UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne alınan Buhara Tarihî Merkezi 'nin içindedir. UNESCO'nun değer beyanına göre eski şehir, 1220'deki Cengiz Han ve 1370'teki Timur istilalarından önceki az sayıdaki önemli kalıntı dışında, esas olarak XVI. yüzyıldan itibaren Şeybânî dönemi şehirciliğine tanıklık eder. Çeşme-i Eyyûb bu erken kalıntılar arasında anılır: beyana göre XI. yüzyıl Karahanlı döneminden Poi-Kalyan minaresi ile Magoki Attori camisinin ve Çeşme-i Eyyûb ziyaretgâhının büyük bölümü kalmıştır. Encyclopaedia Iranica'nın Buhara anıtlarına ayrılmış maddesi ise yapının Timur dönemine ait evresini verir: 781/1380'de Timur , yüksek bir konik kubbenin hâkim olduğu karmaşık bir yapı olan Çeşme-i Eyyûb türbesini yaptırmıştır. Aynı madde bu yapıyı Çağatay dönemi türbelerinden sonra, Timurluların Buhara'daki yapı faaliyetinin başında anar. Ziyaretgâhın içinde bulunduğu şehir, UNESCO'nun (vi) ölçütüne göre IX. yüzyıldan XVI. yüzyıla kadar Yakın Doğu'nun, özellikle tasavvuf alanında, en büyük İslâmî ilim merkeziydi; iki yüzden fazla cami ve yüzden fazla medrese barındırıyordu. Aynı tarihî merkezde, X. yüzyıl mimarisinin en iyi korunmuş örneği sayılan Sâmânî hükümdar türbesi de yer alır; UNESCO iki yapıyı birlikte Buhara'nın erken dönem anıtları arasında sayar. Kaynaklar yapıyı "ziyaretgâh" (shrine) ve "türbe" (mausoleum) diye adlandırır; Hz. Eyyûb'ün burada medfun olduğuna dair bir ifade içermez. Pınarla ilgili halk rivayetleri bu kayıtta kullanılan kaynaklarda yer almadığından aktarılmamıştır.

Abdülhâlik Gucdüvânî

Hâce

Hâcegân yolunun esaslarını koyan sûfî; Nakşibendiyye silsilesinin kurucu halkalarından. Buhara'ya otuz kilometre kadar uzaklıktaki Gucdüvân köyünde doğdu. Babası, Malatya'dan buraya göçmek zorunda kalan Abdülcemîl İmam'dır; soyu İmam Mâlik'e ulaştırılır. Buhara'da İmam Sadreddin'den tefsir okudu. Rivayete göre zikr-i hafî yi (gizli zikir) Hâce Hızır'dan öğrendi. Yirmi iki yaşlarında Yûsuf el-Hemedânî 'nin müridleri arasına katıldı. Tasavvuf yolunun esaslarını kelimât-ı kudsiyye denilen sekiz ilkede topladı: hûş der dem (her nefeste uyanıklık), nazar ber kadem (bakışı ayağa yöneltmek), sefer der vatan (insanî vasıflardan sıyrılma yolculuğu), halvet der encümen (kalabalık içinde yalnızlık), yâdkerd (anma), bâzgeşt (dönüş), nigâhdâşt (koruma) ve yâddâşt (uyanık tutma). Tesir Halkası — Dört halifesi vardır; bunlardan Hâce Ârif-i Rîvgerî yoluyla Hâcegân silsilesi devam etmiş ve Nakşibendiyye'ye ulaşmıştır. Koyduğu sekiz esas, sonraki asırlarda bu yolun ortak dili olmuştur. Eserleri — Risâle-i Sâhibiyye ile müridlere ahlâkî öğütler veren Vesâyâ kendisine nisbet edilir. Türbesi ve Külliyesi — Doğduğu yer olan Gucdüvân'da medfundur.