Mevlevîliğin yayılmasında belirleyici rol oynamış Mevlevî şeyhi ve divan şairi.
XV. yüzyılın ikinci yarısında Karahisar'da (Afyon) doğdu. Anne tarafından Mevlânâ ailesine mensuptur: soyu Sultan Veled'in kızı Mutahhara Hatun'a ulaşır.
Babası Bâlî Çelebi'nin ardından Karahisar Mevlevîhânesi şeyhi oldu ve Mevlevîliğin erişim alanını hissedilir biçimde genişletti.
Uzun seyahatler yaptı: Necef, Kerbelâ ve Meşhed gibi Şiî ziyaretgâhlarını gördü; Mısır'da Ahmed es-Sâfî, Halep'te Ebû Bekir el-Vefâî gibi tanınmış sûfî önderleriyle görüştü. Kaynak bu seyahatleri onun Mevlevî, Kalenderî, Bektaşî ve Hurûfî tesirlerini birleştiren yapısının bir yansıması olarak değerlendirir.
951 (1544) yılından sonra vefat etti.
Tesir Halkası — Halep, Burdur, Eğridir, Sandıklı, Mısır, Cezayir ve Midilli'de tekkeler kurmuş yahut desteklemiştir; Lazkiye de bunlara eklenir. Bu yayılma sebebiyle kaynak onu, Mevlevîliği yayma bakımından Ulu Ârif Çelebi'den sonra ikinci sayar. Müridleri arasında Şâhidî İbrâhim Dede ile silsileyi sürdüren çok sayıda bölge halifesi bulunur.
Şairliği ve Tasavvufî Çizgisi — Şiirlerinde Divâne ve Semâî mahlaslarını kullandı. Abdülbaki Gölpınarlı onun bir beytini Türk edebiyatının en güzel beyitleri arasında saymıştır. Mevlevî âyinindeki sembolizmi açıklayan ilk didaktik manzume ona aittir; elli iki beyitlik bu manzume fâilâtün fâilâtün fâilât vezniyle yazılmıştır. Alışılmışın dışındaki yaşayışı — şarap içmesi dahil — ile Mevlevî disiplinine bağlılığı onda bir arada bulunur; Divâne lakabı da idarî başarılarından değil bu alışılmadık tavrından gelmektedir.
Eserleri — Müstakil bir divanı derlenmemiştir; şiirleri mecmualar içinde dağınık hâlde kalmıştır. Mevlevî âyininin sembolizmini anlatan elli iki beyitlik didaktik manzumesi bu şiirlerin en çok tanınanıdır.
Çok Görüşlü Görüşler
"Sultân-ı Dîvânî" lakabının izahı mesnetsizdir. Yaygın bir anlatı, bu lakabı Mevlânâ'nın Dîvân-ı Kebîr'ini Timur istilâsından sonra İran'dan geri getirmesine bağlar. Kaynak bunu dayanaksız sayar ve muhtemelen Divâne lakabını meşrulaştırmak için sonradan uydurulmuş bir izah olarak değerlendirir.
Vefat tarihi bir alt sınırdır. Kaynak "951 (1544) yılından sonra" der; kesin bir yıl vermez. Atlas bu kipi korur.
Yaşayışı ile mensubiyeti arasındaki gerilim. Şarap içmek gibi alışılmadık davranışlarına rağmen Mevlevî disiplinini titizlikle sürdürdüğü kaydedilir; kaynak bu ikisini birbirini nakzeden değil, onun şahsiyetinde bir arada bulunan yanlar olarak verir.
🔴 Atlas künyesindeki vefat yılı ile kaynak ayrışıyor. Kayıt künyesinde 1529 yılı görünmektedir; kaynak ise "951 (1544) yılından sonra" der. Künyedeki yılın dayanağı bu maddede yoktur ve doğrulanması gerekir; okuyucu bu farkı görmelidir (ilke 6).
Kaynaklar
- TDV İslâm Ansiklopedisi (DİA) · c. 9, s. 435-437, “Divane Mehmed Çelebi” maddesi
- Evliyalar Ansiklopedisi · “Divane Mehmed Çelebi” maddesi
- TDV İslâm Ansiklopedisi (DİA) — Nihat Azamat · c. 9, s. 435-437, “DİVÂNE MEHMED ÇELEBİ” maddesi
Bu kaydın kaynakları aşağıdadır (Kaynak Zorunluluğu).
Bu kayıtta bir hata mı gördünüz? Kaynağıyla düzeltme önerin
Kalıcı kimlik: EA-Z-000091 · bu adres kaydın adı değişse de aynı kayda gider; atıfta bunu kullanın.
Dış kayıtlar: TDV İslâm Ansiklopedisi maddesi