Allah Dostları

Seyyid Veli Baba Sultan

Seyyid

Veli Baba (asıl adı Hüseyin), 16.-17. yüzyıllarda Isparta'nın Senirkent ilçesine bağlı Uluğbey köyünde yaşamış, seyyid soyundan gelen bir Allah dostu olarak anılır. 1895'te kaleme alınan Veli Baba Menâkıbnâmesi'ne göre Peygamber ailesine nispet edilir. Türbesinin yapımına 1622'de başlanmış, 1858'de tamamlanmıştır; dikdörtgen planlı kubbeli yapı bugün önemli bir ziyaret merkezidir. (Kaynak: T.C. Senirkent Kaymakamlığı; Kültür Portalı; Ali Baş–Bayram Ürekli, Selçuk Üniv. 1994.)

Vahib-i Ümmi

Hz.

Abdülvehhâb el-Ümmî el-Elmalî el-Halvetî, halk arasında Vâhib Ümmî olarak bilinen, Elmalı'da doğmuş bir Halvetî şeyhi ve mutasavvıf şairdir. Halvetiyye tarikatının bölgedeki önde gelen temsilcilerinden olup ilâhileri Anadolu tekke geleneğinde yaygın okunmuştur. 1595'te Elmalı'da vefat etmiş ve Pınarbaşı mevkiindeki dergâhının yerine defnedilmiştir. (Kaynak: Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü (TEİS), Yunus Emre Enstitüsü 'Vâhib Ümmî'; Tarih Gezisi.)

Süleyman Vehbi Efendi

Süleyman Vehbi Efendi (Yasemzâde), 1241/1825'te Pazar ilçesine bağlı Venek (Örnek) köyünde doğdu. Dönemin tanınmış Rize ulemasından olup medrese tahsili görmüş, müderrislik yapmıştır; rivayete göre Sultan Abdülaziz devrinde hizmette bulunmuştur. 1911'de vefat etti. Kabri babasının yaptırdığı eski köy camisi yakınında kümbet biçimli bir türbeye dönüştürülmüştür; Rize'nin üç ulemasının mezar anıtlarından biridir. (Kaynak: B. M. Gökler, Karadeniz Araştırmaları, 2023; M. Ü. Hiçyılmaz, kackar53.com.)

Hasan Dede

Hasan Dede, Rize'nin Ardeşen ilçesi Seslikaya (Ağvan) köyünde yatan, Kulaberoğlu ailesinden bir Allah dostudur. Rivayete göre 1845 (h.1262) yılında vefat etmiş ve yaklaşık 120 yıl yaşamıştır. Türbe kapısındaki 1262/1845 kitabesi içerideki mezar taşıyla uyumludur; sade mimarîli yapı sonradan onarılmıştır. Oğlu Süleyman Dede'nin kabri önündedir; ziyaret edilir. (Kaynak: B. M. Gökler, 'Rize'nin Üç Uleması ve Mezar Anıtı', Karadeniz Araştırmaları, 2023; Doğu Karadeniz Kültür Envanteri.)

Seyyid Vakkas

Seyyid

Seyyid Vakkas, halk arasında Giresun'un fethi sırasında (rivayete göre 1461) şehit düştüğüne inanılan ve Peygamber soyundan kabul edilen bir zattır. Bugünkü sekizgen planlı, kurşun kubbeli türbe 1888'de kaymakam Rizeli Mehmet Ali Bey tarafından yaptırılmış olup Giresun merkez Kapu Mahallesi'ndedir. Dinî günlerde yoğun ziyaret edilen bir inanç merkezidir. (Kaynak: Kültür ve Turizm Bakanlığı Kültür Portalı; Giresun İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü; Vikipedi.)

Şeyh Seyda

Şeyh

Şeyh Muhammed Said Seyda el-Cezerî, 1890'da Cizre'de Nakşibendî-Hâlidî bir aile içinde doğmuş büyük bir âlim ve mutasavvıftır. Amcasının 1924'te vefatının ardından tarikatın irşad postuna geçmiş; 1925 olayları üzerine bir süre Musul ve Şam'da kaldıktan sonra 1928'de Cizre'ye dönerek ömrünün sonuna kadar ilim ve irşadla meşgul olmuştur. Kitâbü Ahkâmi'l-evtâr, ed-Dâbıta fi'r-râbıta ve et-Tasavvuf gibi eserler kaleme almış, çok sayıda halife yetiştirmiştir. 7 Ocak 1968'de Cizre'de vefat etmiş ve aile mezarlığına defnedilmiş olup kabri üzerine bir kubbe inşa edilmiştir; türbesi Şeyh Seyda Camii ve dergâhı yanındadır. (Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, 'Seyda, Muhammed Said' maddesi; Evliyalar Ansiklopedisi, ehlisunnetbuyukleri.com, 'Şeyh Seydâ'.)

Molla Ahmed el-Cezerî

Molla

Molla Ahmed el-Cezerî (Melayê Cizîrî; tam adı Ahmed b. Muhammed el-Bôtî el-Cezerî), 16.-17. yüzyılda yaşamış mutasavvıf, âlim ve klasik Kürt edebiyatının en önemli divan şairlerindendir. Cizre'de doğmuş; Diyarbakır, Hakkâri ve İmâdiye medreselerinde tahsil görmüş, ardından Cizre'deki Kırmızı Medrese'de (Medresa Sor) müderrislik yapmış ve meşhur Dîvân'ını burada yazmıştır. 1640 yılında Cizre'de vefat etmiştir. Kabri, Cizre'nin Dağkapı mahallesindeki tarihî Kırmızı Medrese'nin türbe bölümündedir. (Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, 'Molla Cezerî' maddesi; T.C. Cizre Kaymakamlığı resmî sitesi, 'Kırmızı Medrese'.)

Şeyh Fethullah Hamidi

Şeyh

Şeyh Fethullah Hamidi, 1873'te Gercüş'e bağlı Kayapınar (Aynkaf) köyünde doğmuş bir din âlimi ve mutasavvıftır. Siirt'e uzanan, Peygamber soyundan gelen bir ilim ailesine mensuptur; dedesi Hamid Mardini 1802'de Siirt'te doğmuş, babası İbrahim Hamidi Kayapınar'a yerleşmiştir. Eğitime verdiği önemle tanınan Fethullah Hamidi, özellikle 1940'larda Aynkaf Medresesi'ndeki talebelerle ilgilenmiş, hoşgörüsü ve bölgede barışı tesis etme çabalarıyla bilinmiştir. Nisan 1947'de Beşiri'ye bağlı Sulan köyünde vefat etmiş, kabri doğduğu yer olan Kayapınar (Aynkaf) köyündedir. (Kaynak: Evliyalar.net; Siirt Haberci, siirthaberci.com.)

Seyyid Bilal

Seyyid

Seyyid Bilal, Peygamber Efendimiz'in (s.a.v.) torunu Hz. Hüseyin soyundan gelen bir seyyiddir. Türbe kitâbesine göre 1132'de doğmuş, 1212'de vefat etmiştir. Çocukluğunu Kerbelâ ve Bağdat bölgesinde geçirmiş, 1154 civarında ailesiyle Anadolu'ya göç etmiş ve Gercüş'e bağlı Vergili (Becirman) köyüne yerleşmiştir. Vergili köyündeki türbesi kare planlı olup büyük bir kubbe ve etrafını saran on küçük kubbeyle örtülüdür; erkekler ve kadınlar için ayrı girişleri vardır. Her yıl eylül ayının ikinci perşembesi düzenlenen anma etkinlikleriyle Güneydoğu'nun en yoğun inanç turizmi merkezlerindendir. (Kaynak: Batman İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, batman.ktb.gov.tr; Kültür Envanteri, kulturenvanteri.com.)

İmam Abdullah Zaviyesi

Hz.

İmam Abdullah, Peygamber Efendimiz'in (s.a.v.) soyundan gelen ve Hz. Cafer-i Tayyar'ın torunlarından olduğu rivayet edilen bir zattır. 638 (h.17) yılında kumandan İyâz bin Ganem komutasındaki İslam ordusunda Hasankeyf'in Bizans'tan fethi sırasında görev almış ve Hasankeyf kuşatmasında şehit düşmüştür. Üzerine yapılan zaviye 12. yüzyılda Artuklular döneminde inşa edilmiş, Eyyûbîler ve Akkoyunlular döneminde onarılmıştır. Türbe, Ilısu Barajı suları altında kalacağı için 2019'da yapısı ve naaşı Yeni Hasankeyf Arkeopark alanına nakledilmiştir. Bölgenin en çok ziyaret edilen makamlarındandır. (Kaynak: Batman İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, batman.ktb.gov.tr; Hasankeyf Kaymakamlığı, hasankeyf.gov.tr; Anadolu Ajansı haber arşivi.)

Şeyh Muhammed Bedevi

Sahabe (radıyallahu anh), şehid

Şeyh Muhammed Bedevî (Şeyh Muhammed Rıttalî / Arabî adlarıyla da bilinir), rivayete göre Hz. Ömer'in hilafeti döneminde Ebû Ubeyde b. Cerrah komutasındaki İslam ordusuyla bölgeye gelen ve 638 yılı civarında bu topraklarda şehid düşen bir sahabedir. Kilis'in batısında Kalleş Tepesi güneyindeki yükseltide, eski bir mezarlığın ortasında yer alan türbesinin XIV. yüzyılın ikinci yarısında yapıldığı sanılmaktadır. Kare planlı, dört kemerli ve sivri kubbeli yapının içinde yeşil örtüyle kaplı tahta bir sanduka bulunur. Evliya Çelebi Seyahatnamesi'nde şehrin batısındaki büyük tekkede yatan 'Şeyh Muhammed Arabî ve Rıttalî' olarak zikredilir ve Kilis'in en çok ziyaret edilen türbelerindendir. (Kaynak: Kültür ve Turizm Bakanlığı — Kilis İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, kilis.ktb.gov.tr; Kültür Portalı, kulturportali.gov.tr.)

Abdullah Sermest

Şeyh, Nakşibendî-Müceddidî halifesi

Kilisli Abdullah Sermest (Tazebay) (1819-1882), 19. yüzyılın tanınmış Nakşibendî-Müceddidî şeyhi, tekke şairi ve hattatıdır. Mısır'da on yıl kalarak tıp ve hat öğrenmiş, ardından Mekke'de Nakşibendî şeyhi Muhammed Can'a intisap etmiştir. İrşad göreviyle Kilis'e gönderilerek 1858'de Muhammed Bedevî Zâviyesi'ne yerleşmiş, ömrünün sonuna kadar yaklaşık yirmi yıl tekke hizmeti vermiştir. Vefatında Bölük mahallesinde, Kurtağa caddesindeki Çekmeceli Camii karşısında bulunan tekkesinin bahçesine defnedilmiş; kabri üzerine türbe yapılmış olup günümüzde ziyaretgâhtır. (Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, islamansiklopedisi.org.tr; TEİS — Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü, teis.yesevi.edu.tr; Kilis Valiliği — Kilisli Ünlüler, kilis.gov.tr.)

Şeyhadil Mezarlığı

Şeyh Âdil (Dağıstanlı)

Şeyh Âdil, 17. yüzyılda Dağıstan'ın Hanlı kasabasında doğan, ilim tahsilinin ardından Osmanlı Devleti tarafından Maraş subaşılığına tayin edilen ve Bayazıtlı ile Dulkadirli aşiretleri arasında barışı sağlamak için çalışan bir âlim olarak anlatılır; 1704'te vefat ettiği ve adını taşıyan kabristana defnedildiği rivayet edilir. Rivayete göre Medine'den getirdiği toprağı bu kıraç araziye serdiği için yer manevi bir değer kazanmıştır. Kahramanmaraş Dulkadiroğlu ilçesinde, Şeyh Adil Mahallesi'ndeki Şeyhadil Mezarlığı (Asri Mezarlık) şehrin en önemli manevi ve tarihî mekânlarından biridir; mezarlıktaki tarihî mezar taşları üzerine akademik çalışma da yapılmıştır. (Kaynak: Kahramanmaraş Büyükşehir Belediyesi 'Şeyh Adil Mezarlığı'; İbrahim Kanadıkırık, 'Bâb-ı Ukbâ: Kahramanmaraş Şeyh Adil Mezarlığı Tarihî Mezar Taşları'.)

Malik Ejder

Hz. Mâlik bin Ejder (r.a.)

Mâlik bin Ejder, yerel rivayetlere göre Maraş ve çevresinin İslâmlaştırılması döneminde (M.S. 637 fethi) bölgede görev alan ve şehid düştüğü kabul edilen bir sahabe/komutan olarak anılır. Türbesi, Kahramanmaraş'ın güneyinde, şehir merkezine yaklaşık 6 km mesafede Aksu/Kumaşır mevkiinde, Kumaşır Gölü'ne hâkim bir tepede yer alır; küçük bir mescid ve türbe bölümünden oluşan yapının 1201 yılına tarihlendiği belirtilir. Restore edilerek ziyarete açılmıştır ve bölgenin önemli inanç turizmi duraklarındandır. Şahsın kimliğine dair rivayetler farklılık gösterdiğinden (Hz. Ali'nin komutanı Mâlik el-Eşter ile karıştırılması dâhil) tarihî detaylar ihtiyatla değerlendirilmelidir. (Kaynak: Kültür ve Turizm Bakanlığı Kültür Portalı 'Malik Ejder Türbesi'; Kültür Envanteri 'Malik Ejder Türbesi'.)

Eshâb-ı Kehf Külliyesi

Ashâb-ı Kehf (Yedi Uyurlar)

Ashâb-ı Kehf (Yedi Uyurlar), Kur'ân-ı Kerîm'de Kehf sûresinde anlatılan, putperest bir hükümdarın zulmünden imanlarını korumak için bir mağaraya sığınıp yıllarca uyutulan ve sonra uyandırılan salih gençlerdir. Kahramanmaraş'ın Afşin ilçesine yaklaşık 7 km mesafede Bencilus tepesindeki mağaranın yanında kurulan Eshâb-ı Kehf Külliyesi, bu kıssayla özdeşleştirilen başlıca ziyaret makamlarından biridir. Külliye; Bizans (M.S. 446 kilise), Anadolu Selçuklu (1215-1234, Nusretüddin Hasan Bey'in cami, kervansaray ve ek yapıları), Dulkadiroğlu (medrese ve kadınlar mescidi) ve Osmanlı dönemi yapılarını barındırır. 2015'te UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi'ne alınmıştır. (Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi 'Ashâbü'l-Kehf' maddesi; Kültür ve Turizm Bakanlığı Kültür Portalı 'Eshabı Kehf Külliyesi'; UNESCO World Heritage Tentative List No. 6037.)

Mahmut el-Ensârî

Hz., (r.a.)

Mahmut el-Ensârî, rivayetlere göre Medineli bir sahâbî/Ensâr neslinden olup İslâm'ı yaymak üzere Hısn-ı Mansûr (Adıyaman) yöresine gelmiş ve bölgede şehit düşmüştür; hakkındaki bilgiler kesinleşmemiş olmakla birlikte yöre halkınca ziyaret edilen önemli bir manevi şahsiyettir. Türbe, Adıyaman merkezinin yaklaşık 7 km doğusunda, Elifli (İpekli) köyü yanındaki yüksek Ali Dağı üzerindedir. Kapı üstündeki kitabede yer alan H.1126 (m.1714) tarihi onarım tarihi kabul edilir; yapının IV. Murat'ın Bağdat seferi dönüşünde yaptırıldığı rivayet edilir. (Kaynak: Kültür ve Turizm Bakanlığı / Adıyaman İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü – kulturportali.gov.tr; Kültür Envanteri / Wikimedia 'Viki Anıtları Seviyor' – vikianitlariseviyor.tr.)

Abuzer Gaffari Makamı

Hz., (r.a.)

Ebû Zer el-Gıfârî (Abuzer Gaffari), Hz. Peygamber'in ilk Müslüman olan sahâbîlerindendir; zühdü ve doğru sözlülüğüyle tanınır. Asıl kabri Medine yakınlarındaki Rebeze'de olup, vefatı orada (h. 32 / m. 652) gerçekleşmiştir. Adıyaman'ın 5 km doğusundaki Ziyaret (Ziyaretpayamlı) köyünde bulunan yapı onun gerçek kabri DEĞİL, hatırasına yapılmış bir MAKAM'dır (sembolik türbe); rivayete göre IV. Murat'ın Bağdat seferi dönüşünde (1623-1639) yaptırdığı kabul edilir. Bölgenin en çok ziyaret edilen inanç turizmi merkezlerindendir. (Kaynak: Kültür ve Turizm Bakanlığı Kültür Portalı – kulturportali.gov.tr; Kültür Envanteri – kulturenvanteri.com; TDV İslam Ansiklopedisi 'Ebû Zer el-Gıfârî' maddesi.)

Boztekke Köyü Şeyh Keramettin

Şeyh

Şeyh Keramettin, Horasan'dan Anadolu'ya geldiğine inanılan bir velidir; türbesi Giresun merkeze yaklaşık 10 km uzaklıktaki Boztekke köyü mezarlığının doğusundadır. Kare planlı kesme taş yapı içinde sembolik sandukalar bulunur. Çevresinde cami, kuyu, aşevi ve değirmenden oluşan vakıf külliyesi gelişmiştir; türbe 1990'da tescillenmiştir. (Kaynak: Kültür ve Turizm Bakanlığı Kültür Portalı; Giresun İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü.)

Seyyid Mahmud Çağırgan Baba

Seyyid / Veli

Seyyid Mahmud Çağırgan-ı Veli (rivayete göre 1422–1518), Horasan kökenli, Ahmed Yesevî yolundan Anadolu'ya gelen alperen/velilerden kabul edilir; Giresun'un Alucra ilçesi Boyluca köyüne yerleşmiştir. Sekizgen planlı türbe Boyluca köyündeki kabri üzerine 1939–1940'ta yaptırılmıştır; her yıl anma günleri düzenlenir. (Kaynak: T.C. Giresun Valiliği; Doğu Karadeniz Kültür Envanteri Projesi; Kültür Envanteri.)

Sinan-ı Ümmi

Hz.

Yûsuf Sinan (Ümmî Sinan / Sinân-ı Ümmî), Antalya'nın Elmalı ilçesinde doğmuş Halvetiyye-Ahmediyye koluna mensup bir mutasavvıf ve tekke şairidir. Eroğlu Nûrî'ye intisap ederek hilâfet almış, Elmalı'da kendi adıyla anılan tekkede irşad faaliyetinde bulunmuştur. En tanınmış halifesi büyük mutasavvıf şair Niyâzî-i Mısrî'dir. 25 Cemâziyelâhir 1067'de (10 Nisan 1657) Elmalı'da vefat etmiş, kendi adını taşıyan caminin bitişiğindeki türbeye defnedilmiştir. (Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi 'Ümmî Sinan'; T.C. Elmalı Kaymakamlığı.)

Hasan Gazi Türbesi ve Şehitlik

Seyyid, Fahrü'l-Ulemâ Seyyidü'ş-Şühedâ

Seyyid Hasan Gazi, rivayete göre Hz. Peygamber'in soyundan gelen (seyyid) bir gazidir; Hüseyin Gazi'nin kardeşi, Seyyid Battal Gazi'nin amcası ve kayınpederi olarak anılır. Abbâsîler döneminde Zengibâr Kalesi'nin kuşatması sırasında (miladî 830 civarı) şehit düştüğü nakledilir. Türbesi, Malatya'nın Darende ilçesinde 'Şehitlik Tepesi' olarak bilinen mevkide bulunur; türbenin yanında çeşitli savaşlarda şehit olan 92 Darendeli askerin adının yazılı olduğu bir şehitlik anıtı yer alır. Yapı 2005 yılında onarılarak ziyarete açılmıştır ve bölgenin önemli inanç turizmi duraklarından biridir. (Kaynak: T.C. Malatya Valiliği — 'Hasan Gazi Türbesi ve Şehitlik'; T.C. Darende Kaymakamlığı — 'Hasan Gazi Türbesi ve Şehitlik Anıtı'; T.C. Darende Belediyesi.)

Hasan Dede

Hazret

Hasan Dede, Çukurova bölgesinde halk arasında büyük saygı gören bir Allah dostudur; menkıbeye göre Hoca Ahmed Yesevî yolundan gelmiş, çobanlıkla geçinmiştir. Bir kitabeye dayanan rivayette 1365-1440 arasında yaşadığı belirtilir; bazı araştırmacılar 17. yüzyıla işaret eder. Türbesi Kadirli'nin 7 km kuzeyindeki İlbistanlı köyünde, silindirik gövde üzerine tek kubbeli küçük bir yapıdır; yağmur duası ve şifa için ziyaret edilir, Osmaniye Valiliği'nce restore edilmiştir. (Kaynak: Kültür Envanteri; T.C. Osmaniye Valiliği; Esma Şimşek, Hacı Bayram Veli Üniversitesi.)

Hasandede

Dede, Horasan Ereni

Hasan Dede (Hasandede), 16. yüzyılda yaşamış, Hoca Ahmed Yesevî yolundan beslenen Horasan erenlerinden bir mutasavvıftır; 1578 tarihli bir fermandan Horasanlı olup Karaman'dan gelerek bugünkü Kırıkkale'ye bağlı kendi adıyla anılan köye yerleştiği anlaşılır. Türbesi 1605'te inşa edilen Hasandede Camii yanındadır; minare dibindeki ilk türbe kendisine, ikincisi oğulları ile kızına aittir. Bölgenin önemli ziyaret merkezlerindendir. (Kaynak: Kültür Portalı; Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü (TEİS); DergiPark akademik makale.)

Hacı Murad-ı Veli

Hazret, Horasan Ereni

Hacı Murad-ı Veli, Türkistanlı âlimlerden ders alarak yetişen Horasan erenlerinden bir velîdir; rivayete göre 1117'de doğmuş, 1187'de Çankırı'nın Eldivan ilçesi Seydiköy'e yerleşip halkın eğitimiyle meşgul olmuş ve 1207'de vefat etmiştir. Köy kendisine nispetle 'Seydi' adını almıştır. Türbesi adını taşıyan caminin içinde aynı yapı altındadır ve önemli bir ziyaret mahallidir. (Kaynak: T.C. Çankırı Valiliği; Kültür Portalı; Eldivan Belediyesi.)