Giriş

Manevî Coğrafyanın Dijital Atlası

Allah Dostları

1113 kayıt · Sayfa 39/47

Cemâziyelevvel ayında anılanlar

Bu hicrî ay vefat yıldönümü olan zevat (kaynaklı).

Şehîd

Emir Karatekin Bey

Çankırı Fatihi, Emîr

Anadolu Selçuklu Devleti'nin kurucusu Süleyman Şah'a bağlı beylerden olduğu anlaşılan kumandan; kaynaklarda Emîr Kara Tegin adıyla geçer. Çankırı fâtihi olarak kabul edilir; Kastamonu ve Sinop fâtihi olarak da bilinir. Çankırı, Malazgirt Savaşı'ndan (1071) sonra Türkler'in eline geçti; şehri bu sıralarda Kara Tegin'in fethettiği belirtilir. Çankırı, Kastamonu ve Sinop yörelerinin onun tarafından fethedildiği bilgisi Dânişmendnâme ile Anna Komnena'ya dayanılarak verilir. Kastamonu yöresini Türkler'in hangi tarihte fethettiği belli değildir; ancak Malazgirt'ten sonra Selçuklular'ın maiyetindeki Türk boyları kısa sürede Anadolu'nun batı uç bölgelerine yayılmış, bu arada Emîr Kara Tegin 1084 yılından sonra kısa süre de olsa Kastamonu yöresinde hüküm sürmüştür. Süleyman Şah'a karşı Melikşah'ın Bizans ile anlaşması üzerine Kara Tegin sahillerden çekilmek durumunda kaldı. Onun fethettiği Çankırı bundan sonra Dânişmendliler'in idaresinde kaldı; Kastamonu ise ardından Bizans hâkimiyetine girdikten sonra Dânişmendliler tarafından fethedildi. Vefat tarihini kaynaklar vermez. Çankırı'da kendisine atfedilen türbede yattığı kabul edilir. Türbesi ve Külliyesi — Türbesi Çankırı Kalesi'ndedir. Kaynak, şehrin tarihî eserlerini sayarken Çankırı fâtihi olarak kabul edilen Kara Tegin'in türbesinin de bulunduğu kaleyi ilk sırada anar ve kalenin harap vaziyette olduğunu belirtir. Şehrin ilk yerleşme yerini oluşturan bu kalenin bulunduğu yer bugün Karategin (Karatekin) tepesi adıyla anılır.

Çankırıİncele
Sahâbe

Ebu'd-Derdâ Makam

Hazret-i / Sahâbî (makam)

Bartın merkez Tuna Mahallesi'ndeki türbe, Hz. Peygamber'in ashabından Ebu'd-Derdâ adına yapılmış bir MAKAM türbesidir. Rivayete göre Ebu'd-Derdâ, hicrî 50 dolayındaki İstanbul kuşatması sırasında bir süre Bartın yöresinde bulunmuştur. Zatın asıl kabri Şam Bâbü's-Sağîr Kabristanı'ndadır; Bartın'daki yapı onun anısına yapılmış temsilî bir makamdır. Yanında küçük bir mescid ve çeşme bulunur. (Kaynak: Bartın Valiliği; Akdem Kadem, 'Bartın'da Bir Sahâbe: Ebu'd-Derdâ'.)

Bartınİncele
Âlim

Emin Efendi

Şeyh

Safranbolulu Mehmed Emin Halvetî (Yazıköylü Mehmed Emin Efendi), 19. yüzyılda yaşamış Halvetiyye'nin Şâbâniyye koluna mensup bir mutasavvıf ve şeyhtir. İrşadını Safranbolu eski çarşıdaki tekkesinde sürdürmüş; tekkesinin yerine sonradan Hamidiye Camii yapılmıştır. Caminin yanındaki Emin Efendi Türbesi'nde oğulları ve torunu ile medfundur. Vefat tarihi ihtilaflıdır (Vikipedi 1883; kitâbe H.1283/1866). (Kaynak: İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi; Karabük Üniversitesi UNIS; Vikipedi.)

KarabükVefât 1883İncele
Evliyâ

Şeyh Ali Baba ve Şeyh Hasan Dede

Şeyh

Safranbolu'nun Akçasu mahallesinde, Hasan Dede Sokağı'ndaki türbede medfun olan Şeyh Ali Baba, bölgenin tasavvuf geleneğine bağlı bir Allah dostudur. Türbede oğlu Şeyh Hasan Dede de yatar; yapı 1871-1872 (H.1288) yıllarına tarihlenir ve halk tarafından ziyaret edilir. Sokak ve mahalle adını bu zatlardan almıştır. (Kaynak: Evliyalar.net – Karabük Evliyaları; Wikimapia 'Safranbolu Şeyh Ali Baba ve Şeyh Hasan Baba Türbesi'.)

Karabükİncele
Evliyâ

Hacı Baba

Hazretleri

Şeyh Seyyid Nasrullah Efendi (Hacı Baba), erken Osmanlı döneminde Karadeniz Ereğli yöresine gönderilen ve bölgenin İslamlaşmasında etkili olan bir derviş-şeyh olarak anılır; Karadeniz'de denizcilerin piri kabul edilmiş, adı Kâtib Çelebi'nin Cihannümâ'sında geçmiştir. Türbesi Karadeniz Ereğli'de Müftü Mahallesi Göztepe mevkiindeki Hacı Baba Türbesi'ndedir. (Kaynak: Ereğli yerel tarih yazıları; Kâtib Çelebi, Cihannümâ.)

Zonguldakİncele
Şehîd

Seyyid Bilal

Hazretleri

Seyyid İbrahim Bilal, Hz. Peygamber'in soyundan (Hz. Hüseyin nesli) olduğu rivayet edilen, Emevî halifeleri döneminde İstanbul'un fethi için yola çıkan gönüllü mücahitlerle deniz yoluyla giden bir komutandır. Karadeniz'de fırtınaya yakalanıp Sinop Limanı'na sığındığı, dönemin Sinop tekfuru tarafından şehit edildiği nakledilir; 'Anadolu'nun ilk şehidi' olarak anılır. Türbesi Sinop'ta Ada mevkiinde, adına yapılan cami yanındadır; kitabesine göre 679/1280'de Emir Beklemiş tarafından yaptırılmıştır. (Kaynak: T.C. Sinop Valiliği; Kültür Portalı; Sinop İlahiyat Dergisi.)

SinopVefât 98 h.İncele
Evliyâ

Seydi Yakup

Seyyid

Seydi (Seyyid) Yakup, Buhara ve Horasan erenlerinden olup Anadolu'nun Türkleşip İslamlaşmasında emeği geçen gönül erlerinden bir velidir; Seyyid Emir Külâlî'nin neslinden gelip Horasan'dan Bayburt'a yerleştiği rivayet edilir. Bayburt merkeze yaklaşık 20 km mesafedeki Seydiyakup köyünün doğusunda 'Evliya Tepe' mevkiinde bulunan türbesi köyün manevi merkezi sayılır ve ziyaret edilir. (Kaynak: T.C. Bayburt Valiliği — Bayburt Türbeleri.)

Bayburtİncele
Âlim

Ahi Emir Ahmed-i Zencani

Ahi Emir

Ahi Emir Ahmed-i Zencani, İlhanlılar döneminde Bayburt'a gelerek Mahmudiye ve Yakutiye medreselerinde ders veren, ilim ve ahilik tarihinde önemli bir âlimdir; aslen Zencanlı olup 1300'lerde Bayburt'a yerleşmiş, Mevlevi geleneğine bağlıdır (1315'te Ulu Arif Çelebi ziyaret etmiştir), sonra Sivas'a göçmüştür. Bayburt merkez Şeyhhayran Mahallesi'nde halk arasında 'Kümbet' denilen sekizgen gövdeli türbesi ziyaret edilmektedir. (Kaynak: T.C. Bayburt Valiliği — Bayburt Türbeleri; Doğu Karadeniz Kültür Envanteri.)

Bayburtİncele
Evliyâ

Güvenç Abdal Makamı

Er

Güvenç Abdal, Hacı Bektaş Velî'nin dervişlerinden olup 13. yüzyılda Gümüşhane'nin Kürtün ilçesi Taşlıca köyüne yerleşip zaviye kuran ve Karadeniz Çepnileri arasında İslamlaşma faaliyeti yürüten büyük bir velîdir. Bedeninin bulunduğu türbesi Hacıbektaş (Nevşehir) Külliyesi'ndedir; ancak Kürtün'deki Güvende Yaylası'nda kendisine atfedilen, halk tarafından ziyaret edilen bir makam bulunur. (Kaynak: Hacı Bektaş Velî Velâyetnâmesi; T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı.)

Gümüşhaneİncele
Evliyâ

Çağırgan Baba

Hazret

Çağırgan Baba, Gümüşhane yöresinin önemli manevi şahsiyetlerinden bir velîdir; rivayete göre Horasan'dan gelmiş, Güvenç Abdal geleneğine bağlı bir gönül eri olarak tanınmıştır. Türbesi Gümüşhane merkeze yaklaşık 13 km doğuda Tekke köyündedir; iç kapı kitâbesine göre Receb 990/1582'de III. Murad döneminde inşa edilmiş, kubbeli kare planlı Osmanlı türbe mimarisini yansıtır ve ziyaret edilir. (Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi (Gümüşhane); Belleten, Aralık 2000; Kültür Envanteri.)

Gümüşhaneİncele
Evliyâ

Müştak Baba

Şeyh

Asıl adı Mehmed Mustafa olan Müştak Baba (Şeyh Müştâk), 1172/1758-59'da Bitlis'te doğmuş Kādirî tarikatının Müştâkıyye kolunun kurucusu mutasavvıf-şairdir. Tarikatı Bitlis, Muş ve Erzurum çevresinde yayılmıştır. 1247/1831-32'de İstanbul dönüşü Bitlis'e giderken Muş'ta uğradığı bir saldırı sonucu vefat etmiş ve Muş merkezde defnedilmiştir; türbesi Minare mahallesinde ziyarete açıktır. (Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi 'Şeyh Müştak' mad.; T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kültür Portalı.)

MuşVefât 1247 h.İncele
Şehîd

Celal Baba

Şehit

Celal Baba, 13. yüzyılda Kars Kalesi'ni kuşatan Moğol ordularına karşı savaşırken şehit düştüğü rivayet edilen bir gazidir. Türbesi Kars Kalesi içinde, Merkez Kaleiçi'nde olup bazalt kaplamalı sade bir yapıdır; Kars Belediyesi tarafından restore edilmiş ve halen ziyaret edilmektedir. (Kaynak: Kars İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü; T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kültür Portalı.)

KarsVefât 1238İncele
Evliyâ

Ebü'l-Hasan Harakânî

Şeyh, Sultânü'l-ârifîn

Ebü'l-Hasan el-Harakânî (ö. 425/1033), Bistâm yakınlarındaki Harakan köyünde doğan, Bâyezîd-i Bistâmî'nin yolunu izleyen büyük bir mutasavvıftır; şathiyeleriyle ve Mevlânâ ile Attâr gibi sûfîler üzerindeki etkisiyle tanınır. Evliya Çelebi'nin aktardığına göre Kars Kalesi onarımı sırasında naaşı bulunmuş, adına dergâh ve cami yaptırılmıştır; türbesi bugün Kaleiçi Mahallesi'ndeki Evliya (Hasan el-Harakânî) Camii külliyesi içinde olup hâlâ ziyaret edilmektedir. (Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi 'Harakānî' mad.; Kars İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü.)

KarsVefât 425 h.İncele
Evliyâ

Elti Hatun

Hatun

Elti Hatun, XIII. yüzyıl Selçuklu-Mengücekli dönemine mensup bir hanım olup adına Mazgirt ilçe merkezinde 650/1252'de sekizgen gövdeli, piramidal külâhlı bir kümbet (türbe) yaptırılmıştır. Kaynaklarda Mengücekli soyundan geçer; halk arasındaki 'Uzun Hasan'ın kız kardeşi' rivayeti yaklaşık 200 yıllık fark nedeniyle tarihçe doğru bulunmaz. Kesme taştan türbenin içinde üç mezar bulunur ve yapı bugün ziyarete açıktır. (Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi 'Tunceli' mad.; T.C. Tunceli Valiliği; Kültür ve Turizm Bakanlığı Kültür Portalı.)

TunceliVefât 650 h.İncele
Âlim

Seyyid Fehim-i Arvâsî

Seyyid, Hazret-i Şeyh, Allâme

Seyyid Fehim-i Arvâsî (1825-1895), Doğu Anadolu'da yetişen büyük Nakşibendî-Hâlidî âlim ve velîlerindendir; silsile-i aliyyenin otuz üçüncü halkası kabul edilir. 1825'te Van'ın Bahçesaray (Müküs) ilçesine bağlı Arvas (bugünkü Doğanyayla) köyünde doğdu, Tâhâ-yı Hekkârî'ye intisap etti ve bölgede dîne büyük hizmetlerde bulundu. 1895'te aynı köyde vefat etti; halefi torunu Seyyid Abdülhakîm Arvâsî'dir. Kabri Arvas (Doğanyayla) köyündedir ve sevenleri tarafından ziyaret edilmektedir. (Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, 'Abdülhakim Arvâsî' mad.; Evliyalar Ansiklopedisi.)

VanVefât 1313 h.İncele
Evliyâ

Seyyid Abdurrahman Arvâsî

Seyyid, Kutb-i Arvâsî

Seyyid Abdurrahman Arvâsî (Kutb-i Arvâsî), Doğu Anadolu'da yetişen büyük velîlerden olup Peygamber soyundan (seyyid) gelir; Hicrî 12. yüzyılın ikinci yarısında Van'ın Müküs (Bahçesaray) ilçesine bağlı Arvas'ta doğdu, Hicrî 13. yüzyılın ilk yarısında vefat etti. Kabri Van'ın Gürpınar ilçesine bağlı Güzelsu (Hoşab) beldesindedir; torunları tarafından üzerine türbe yapılmış olup ziyaret yerlerindendir. (Kaynak: Evliyalar Ansiklopedisi / Huzur Pınarı; Van Sesi Gazetesi.)

Vanİncele
Evliyâ

Şeyh Ahmet

Seyyid Şeyh

Seyyid Şeyh Ahmet, 1815'te Bingöl'ün Göltepesi (Çan) köyünde doğan, Nakşibendî-Hâlidî geleneğini sürdüren bir mutasavvıftır. Şeyh Ali Septî el-Palevî'nin medresesinde okumuş ve Nakşibendî tarikatında icazet almıştır; bölgede çok sayıda talebe yetiştirmiştir. 1884/1885 dolaylarında vefat etmiştir. Türbesi Göltepesi köyünün kuzeyindeki köy mezarlığında olup Bingöl'ün en çok ziyaret edilen türbelerindendir; Erzurum KVKBK tarafından tescillenmiştir. (Kaynak: Yılmaz Irmak, 'Bingöl'de Türbeler ve Ziyaret Yerleri', Anemon MAÜ Sosyal Bilimler Dergisi, 2018; Kültür Envanteri.)

BingölVefât 1884İncele
Sahâbe

Abdülvahap Gazi

Gazi

Abdülvahap Gazi'nin Emevîler döneminde Anadolu fetih hareketlerine katıldığı ve 113/731'de şehid düştüğü, Taberî ve İbnülkesîr gibi tarihçilere dayandırılarak nakledilir. Anadolu'nun çeşitli yerlerinde kendisine atfedilen makamlar bulunmakla birlikte Muş merkeze yaklaşık 8 km batıdaki Çatbaşı köyünde köy camisine bitişik bir türbe ve şehitlik ona nisbet edilir. Makam niteliğinde olduğundan defin yeri ihtilaflıdır. (Kaynak: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kültür Portalı; Muş Valiliği 'Tarihi Eserler'.)

MuşVefât 113 h.İncele
Sahâbe

Osman b. Maz'ûn

Radıyallâhu anh

Osman b. Maz'ûn el-Cumahî, İslâm'ı ilk kabul eden sahâbîler arasında yer alan, zühd ve takvâsıyla tanınan bir muhâcirdir. Mekke'de erken dönemde Müslüman oldu, Habeşistan'a hicret eden ilk kafilede yer aldı, ardından Medine'ye hicret etti. İbadete düşkünlüğü ve günahtan sakınmadaki titizliğiyle bilinirdi; rivayete göre dünya zevklerinden tamamen el çekmek isteyince Hz. Peygamber onu itidale çağırarak ailesine ve nefsine karşı da sorumlulukları bulunduğunu hatırlatmıştır. Hicretin 2. yılında Medine'de vefat etti ve Cennetü'l-Bakî kabristanına defnedilen ilk muhâcir oldu. Hz. Peygamber onun başucuna bir taş koyarak "Bu, öncümüzün kabridir" buyurmuş; daha sonra vefat eden yakınları için de "öncümüz Osman b. Maz'ûn'un yanına" defnedilmelerini istemiştir. Bu yönüyle Bakî mezarlığının manevî açılışını temsil eden simge bir isimdir. Kabri, diğer bütün Bakî kabirleri gibi bugün işaretsizdir; mezar taşları ve türbeler kaldırılmış olduğundan tek tek kabirlerin yeri kesin olarak belirlenememektedir.

Medineİncele
Sahâbe

Sa'd b. Ebî Vakkâs

Radıyallâhu anh

Sa'd b. Ebî Vakkâs ez-Zührî, cennetle müjdelenen on sahâbîden (aşere-i mübeşşere) biri ve İslâm'ın en önde gelen kumandanlarındandır. Çok genç yaşta Müslüman oldu; "İslâm uğrunda ilk ok atan kişi" ve "Fârisü'l-İslâm" (İslâm'ın süvarisi) olarak anılır. Kâdisiye Savaşı'nın başkomutanı olarak Sâsânî ordusunu yenilgiye uğratmış, Kûfe'nin kurucusu ve ilk valisi olmuştur. Hz. Ömer onu, kendisinden sonraki halifeyi belirleyecek altı kişilik şûra heyetine dâhil etti. Hilâfet ihtilâflarında tarafsız kalmayı tercih etti ve hayatının son yıllarını Medine yakınlarındaki Akîk'teki çiftliğinde geçirdi. Hicrî 55 (veya 58) yılı dolaylarında orada vefat etti; vasiyeti gereği naaşı Medine'ye getirilerek Cennetü'l-Bakî kabristanına defnedildi ve Bedir Gazvesi'nde giydiği eski hırkasına sarıldığı rivayet edilir. Kabri bugün, Bakî'deki diğer bütün kabirler gibi işaretsizdir; mezar yapıları kaldırıldığından kesin yeri belirlenemez.

Medineİncele
Peygamber Ailesi

Sevde bint Zem'a

Mü'minlerin Annesi (radıyallâhu anhâ)

Sevde bint Zem'a, Kureyş'in Âmir b. Lüey koluna mensuptur. İlk eşi Sekrân b. Amr ile birlikte Habeşistan'a hicret eden ilk müslümanlardandır. Eşinin vefatının ardından, Hz. Hatice'nin vefatını takip eden dönemde Hz. Peygamber'in nikâhladığı ilk hanımı olmuştur; böylece Hz. Âişe'den önce evlendiği ümmehâtü'l-mü'minîndendir. Yaşça büyük, şefkatli ve cömert bir hanım olarak bilinir. İleri yaşında nöbet gününü Hz. Âişe'ye bağışlaması, Hz. Peygamber'in hanımları arasındaki güzel ahlâkın bir örneği olarak nakledilir. Hz. Ömer'in hilâfeti döneminde, kuvvetli rivayete göre 23 (644) yılında Medine'de vefat etmiştir; bazı kaynaklarda 54 (674) yılı zikredilse de bu doğru kabul edilmez. Cenaze namazını Hz. Ömer kıldırmış ve Cennetü'l-Bakî'ye defnedilmiştir. Kabri Bakî'deki diğer kabirler gibi işaretsizdir.

Medineİncele
Peygamber Ailesi

Safiyye bint Huyey

Mü'minlerin Annesi (radıyallâhu anhâ)

Safiyye bint Huyey, Medine'deki Yahudi Benî Nadîr kabilesinin reisi Huyey b. Ahtab'ın kızıdır; soyu Hz. Hârûn'a kadar uzandığı rivayet edilir. Hayber'in fethi sırasında esir düşmüş, Hz. Peygamber onu azat ederek nikâhlamış ve İslam'ı seçmesiyle ümmehâtü'l-mü'minîn arasına katılmıştır. Yahudi kökeni sebebiyle bazı hanımların imâlarına maruz kaldığında, Hz. Peygamber'in ona 'babam Hârûn, amcam Mûsâ, eşim Muhammed' diyerek cevap vermesini öğütlemesi meşhurdur. Hilm ve sabrıyla tanınır. Hz. Osman'ın muhasarası sırasında ona destek olduğu nakledilir. Medine'de, kuvvetli rivayete göre 50 (670) yılında vefat etmiştir. Cenaze namazını dönemin Medine valisi kıldırmış (kaynaklarda Mervân b. Hakem zikredilir) ve Cennetü'l-Bakî'ye defnedilmiştir. Kabri Bakî'deki diğer kabirler gibi işaretsizdir.

Medineİncele
Peygamber Ailesi

Zeyneb bint Cahş

Mü'minlerin Annesi (radıyallâhu anhâ)

Zeyneb bint Cahş, Hz. Peygamber'in halası Ümeyme bint Abdülmuttalib'in kızı, yani Resûlullah'ın halasının kızıdır. Önce Hz. Peygamber'in azatlısı ve evlatlığı Zeyd b. Hârise ile evlendirilmiş, bu evliliğin yürümemesi üzerine Ahzâb sûresindeki âyetlerle Hz. Peygamber ile nikâhlanmıştır; bu nikâh, evlatlığın boşadığı kadınla evlenmenin câiz olduğunu gösteren ve evlatlık müessesesini kaldıran hükümle ilişkilidir. İbadete düşkünlüğü, çok oruç tutması ve eliyle çalışıp kazancını sadaka olarak dağıtmasıyla tanınır; Hz. Âişe onun cömertliğini ve takvâsını över. Hz. Peygamber'in vefatından sonra ilk vefat eden hanımı olmuştur. Hz. Ömer'in hilâfetinde, 20 (641) yılında Medine'de vefat etmiş; cenaze namazını Hz. Ömer kıldırmış ve Cennetü'l-Bakî'ye defnedilmiştir. Kabri Bakî'deki diğer kabirler gibi işaretsizdir.

Medineİncele
Peygamber Ailesi

Cüveyriye bint Hâris

Mü'minlerin Annesi (radıyallâhu anhâ)

Cüveyriye bint Hâris, Benî Mustalik kabilesinin reisi Hâris b. Ebû Dırâr'ın kızıdır. Müreysî' (Benî Mustalik) Gazvesi'nde esir düşmüş; mükâtebe bedelini ödemek için Hz. Peygamber'e başvurması üzerine Resûlullah bedelini ödeyip onu azat ederek nikâhlamıştır. Bu evlilik üzerine müslümanlar, Hz. Peygamber'e akraba olan Benî Mustalik esirlerini serbest bırakmış; böylece yaklaşık yüz aile İslam'a ısındırılmıştır. Hz. Âişe onun bu evlilikle kavmine en bereketli kadın olduğunu söyler. İbadete düşkünlüğü ve çok zikretmesiyle tanınır. Evlenmeden önceki adı Berre iken Hz. Peygamber onu Cüveyriye olarak değiştirmiştir. Medine'de, kuvvetli rivayete göre 56 (676) yılı Rebîülevvelinde (bazı kaynaklarda 50/670) vefat etmiştir. Cenaze namazını dönemin Medine valisi Mervân b. Hakem kıldırmış ve Cennetü'l-Bakî'ye defnedilmiştir. Kabri Bakî'deki diğer kabirler gibi işaretsizdir.

Medineİncele