Manevî Coğrafyanın Dijital Atlası

Allah Dostları

1113 kayıt · Sayfa 12/47

Cemâziyelevvel ayında anılanlar

Bu hicrî ay vefat yıldönümü olan zevat (kaynaklı).

Abdüsselâm b. Meşîş

Hazret

Abdüsselâm b. Meşîş el-Hasenî (ö. 625/1228 civarı; kaynaklarda 622-626 arası tarihler verilir), Şerîf-Hasenî neslinden, Rif dağlarındaki Cebelialem (Cebelü'l-Alem) tepesinde uzlete çekilerek yaşamış Faslı sûfîdir. Kendisi tarikat kurmamış ve mürid toplamaktan kaçınmış olsa da, verdiği icâzetle Ebü'l-Hasan eş-Şâzelî'yi yetiştirerek Şâzeliyye'nin manevî kaynağı olmuştur. Tetvân/Şefşâven yakınındaki Cebelialem zirvesindeki türbesi büyük bir mevsim (mevsim/ziyaret) merkezidir; anti-Muvahhidî isyancı İbn Ebî Tavâcîn tarafından şehid edildiği rivayet edilir. Kabir yeri üzerinde ihtilaf yoktur; yalnızca ölüm yılı (622/623/625/626) kaynaklarda farklı verilir. (Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi "Abdüsselâm b. Meşîş el-Hasenî", Süleyman Uludağ; Dictionary of African Biography, Oxford UP.)

Cebelialem (Larache)Vefât 625 h.İncele

Mîr Seyyid Ali Hemedânî

Kübreviyye

Mîr Seyyid Ali Hemedânî (Emîr-i Kebîr, Şah-ı Hemedan), Kübreviyye tarikatının Hemedâniyye kolunun kurucusu olan İranlı büyük bir âlim, sûfî, şair ve mürşiddir. Yirmi yıl süren seyahatlerinde Türkistan, Mâverâünnehir, Hindistan, Irak, Suriye ve Anadolu'yu dolaşmış; 774/1372'de yüzlerce müridiyle Keşmir'e giderek İslâm'ın burada yayılmasında ve İslâm kültürünün yerleşmesinde belirleyici rol oynamıştır. Kûnâr yakınlarında (Kebrüsvâr) vefat etmiş, naaşı Tacikistan'ın Kûlâb (Kulob) şehrine defnedilmiştir.

Kûlâb (Kulob, Hatlan, Tacikistan)Vefât 786 h.İncele

Ebû Ya'zâ Yelennûr

Hazret

Ebû Ya'zâ Yelennûr b. Meymûn (ö. 1 Şevval 572/2 Nisan 1177), Masmûde/Haskûre çevresinden, ümmî ve yalnızca Berberîce konuştuğu bilinen büyük bir Berberî sûfîdir; "Yelennûr" lakabı Berberîce "nur sahibi" anlamıyla okunur. Azemmûrlu Ebû Şuayb'ın müridi ve Ebû Medyen'in mürşidi olarak Batı Mağrib sûfî silsilesinin kökünde yer alır. Cebelü İruggân'daki Tâgıye ribâtında (bugünkü Moulay Bouazza kasabası, Khenifra) medfundur; türbe ve camisi Sultan Mevlây İsmâil tarafından 1691'de onarılmış, her yıl mevsim düzenlenir. Kabir yerinde ihtilaf yoktur; verilen koordinat türbenin etrafında büyüyen kasaba merkezine aittir (türbe-özel değil). TDV'de müstakil maddesi olmayıp "Ebû Medyen" maddesinde hocası olarak zikredilir. (Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi "Ebû Medyen", Tahsin Yazıcı; Encyclopédie berbère, "Abū Yaʿzā", A. Faure.)

Moulay Bouazza (Khenifra)Vefât 572 h.İncele

Alâü'l-Hak Pandavî

Çiştiyye

Alâü'l-Hak Pandavî (Şeyh Alâü'l-Hak), 14. yüzyılda Bengal'de yaşamış Çiştiyye tarikatının önde gelen âlim ve evliyalarındandır. Nizâmeddin Evliyâ'nın Delhi'den gönderdiği halifesi Ahî Sirâc'ın müridi ve halefi olmuş, Bengal Sultanlığı sarayında âlim olarak hizmet ederek bir hankah kurmuş ve cömertliğiyle tanınmıştır. Oğlu Nûr Kutb-i Âlem başta olmak üzere birçok sûfî yetiştirmiş; kabri Pandua'da (Malda) büyük bir ziyaretgâhtır.

Pandua (Malda, Batı Bengal)Vefât 786 h.İncele

Nûr Kutb-i Âlem

Çiştiyye

Nûr Kutb-i Âlem, Batı Bengal'in Pandua (Malda) beldesinde yaşamış, Çiştiyye-Nizâmiyye silsilesinin Bengal'deki önde gelen simalarından bir evliyadır. Babası ve mürşidi Alâü'l-Hak Pandavî'nin halifesi olarak onun yerine geçmiş; ilim, tasavvuf ve İlyas Şâhî hükümdarlarıyla yürüttüğü manevî diplomasiyle tanınmıştır. Kabri babasının yanında Pandua'daki dergâhta olup günümüzde yıllık urs merasimlerine ev sahipliği yapmaktadır.

Pandua (Malda, Batı Bengal)Vefât 818 h.İncele

Nûreddin Nûrânî (Nund Rişî)

Rişî (Rişhî) tarikatı

Şeyh Nûreddin Nûrânî, halk arasında Nund Rişî ve 'Alemdâr-ı Keşmir' (Keşmir'in Sancaktarı) olarak bilinen, XIV-XV. yüzyıl Keşmirli büyük velîdir. Keşmir'e özgü, tevhid ve zühd merkezli Rişî tarikatının kurucusu kabul edilir; sadelik, eşitlik ve şiddetten uzak duruşuyla hem Müslümanların hem Hinduların hürmetini kazanmıştır. Kabri Budgam'daki Charar-i-Sharief'te olup Keşmir'in en önemli ziyaretgâhıdır.

Charar-i-Sharief (Budgam), KeşmirVefât 842 h.İncele

Muhammed b. Nâsır ed-Der'î

Hazret

Ebû Abdillâh Muhammed b. Nâsır ed-Der'î el-Ağlânî (d. Ramazan 1011/Şubat 1603 – ö. 1085/1674), güney Fas Der'a vadisindeki Ağlân köyünde doğan âlim, sûfî, kelâmcı ve tabiptir. Şâzelî üstadı Abdullah b. Hüseyin et-Temgrûtî'nin terbiyesinde yetişmiş, 1640'larda Tamegroute (Temgrût) zâviyesinin başına geçerek burayı büyük bir ilim merkezine dönüştürmüş ve Şâzeliyye'nin etkili bir kolu olan Nâsıriyye tarikatını teşkil etmiştir. 1085/1674'te vefat edip Tamegroute'taki Nâsıriyye zâviyesine defnedilmiştir; zengin yazma kütüphanesiyle ünlü bu zâviye önemli bir ziyaretgâhtır. Kabir yerinde ihtilaf yoktur; zâviye binasının aslında 983/1575'te Amr b. Ahmed el-Ensârî tarafından kurulup İbn Nâsır'dan sonra Nâsıriyye adını aldığı belirtilir. (Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi "İbn Nâsır ed-Der'î" ve "Temgrût"; en.wikipedia "Nasiriyya".)

Tamegroute (Zagora)Vefât 1085 h.İncele

Şah Cemâl

Kâdiriyye / Sühreverdiyye (ayrıca Çiştiyye)

Seyyid Şah Cemâleddin Nakvî Buhârî, halk arasında Baba Şah Cemâl olarak bilinen, Babür hükümdarı Ekber Şah döneminde Lahor'da yaşamış bir mutasavvıftır. Kâdiriyye, Sühreverdiyye ve Çiştiyye geleneklerine bağlıdır. Lahor'un Ichhra semtindeki türbesi bugün de canlı bir ziyaretgâhtır; her perşembe akşamı dhamâl (semâ/zikir) merasimleriyle tanınır.

Ichhra, Lahor, PencapVefât 1082 h.İncele

Şeyh Uveys el-Berâvî

eş-Şeyh

19. yüzyıl Doğu Afrika'sında İslâm'ı yeniden ihyâ etmesiyle anılan Somalili âlim ve Kâdiriyye şeyhi (1847, Baraawe/Somali Benâdir sahili – 1909). Yerel bir din âlimi olan babasından ve Şeyh eş-Şâşî'den okudu; 1870 civarında Bağdat'a giderek Kâdiriyye'nin merkezinde tahsil gördü. Dönüşünde Somali'de Kâdiriyye'nin önderi oldu; kendisine nispetle Uveysiyye kolu doğdu. Tebliği Kenya, Tanzanya, Uganda, Mozambik ve Malavi'ye kadar yayıldı. 1909'da Biyoley yakınlarında bir çatışmada öldürüldü ve müridlerince şehit kabul edilerek defnedildi; kabri bir ilim ve ziyaret mahalli oldu. Türbesinin bulunduğu Biyoley için doğrulanmış sayısal koordinat bulunamadığından harita pini eklenmemiştir (şeffaflık).

BaraaweVefât 1327 h.İncele

Tuan Maşâikh (Tuan Masha'ika)

Tuan

Sulu takımadalarına (bugünkü Filipinler) İslâm'ı ulaştıran ilk mübelliğlerden sayılan Sünnî-sûfî âlim. Rivayete göre 1280 civarında Jolo'ya gelmiş, henüz animist inançların yaygın olduğu halk arasında küçük bir Müslüman cemaat kurmuştur. Nesli Sulu'da içtimâî ve siyasî nüfuz kazanmış; bu durum yerli halkın İslâm'a açık olduğunu göstermiştir. Kaynaklara göre 710/1310'da vefat etmiş ve Jolo yakınındaki Bud Dato'ya defnedilmiştir; Bud Dato'daki mezar taşı Filipinler'in bilinen en eski (1310 tarihli) İslâmî kitâbelerindendir. Erken Sulu İslâmlaşması anlatıları büyük ölçüde şifahî ve menkıbevî gelenektendir; bu şeffaflıkla belirtilmiştir. Türbesi için doğrulanmış sayısal koordinat bulunamadığından harita pini eklenmemiştir.

JoloVefât 710 h.İncele

Rahman Baba (Abdurrahman Baba)

Belirli bir tarikata bağlılığı ihtilaflı (tasavvuf ehli derviş şair)

Rahman Baba (Abdurrahman Mohmand), Babür döneminde Peşaver'de yaşamış, Peştuca'nın en büyük mutasavvıf şairlerinden biridir. Divanı 343 şiirden oluşur ve Peştunlar arasında Kur'an'dan sonra en çok sevilen eser sayılır; sade, zâhidâne bir dille ilâhî aşkı ve tevazuyu işler. Türbesi Peşaver'in güneyindeki Hazar Khwani semtinde olup şair ve dervişlerin toplandığı önemli bir ziyaretgâhtır.

PeşaverVefât 1118 h.İncele

Şerîf Muhammed Kabungsuwan

eş-Şerîf

Mindanao'ya (Lanao ve Maguindanao bölgeleri) İslâm'ı getiren mübelliğ ve Maguindanao Sultanlığı'nın ilk sultanı kabul edilen zat (16. yüzyıl başı). Cevher (Johor) / Malaka hânedanına mensup Arap-Malay kökenli bir dâî olarak 1515 civarında Malabang'a çıktı; yerli kabilelere İslâm'ı tebliğ etti, bir prensesle evlenerek başkenti Cotabato olan sultanlığı kurdu. İdare merkezini Pulangi (Mindanao) nehri ağzına yakın konumlandırdı. Defni konusunda kaynaklar ihtilâflıdır: kimi rivayet Lanao del Sur'daki Malabang'ı, kimi Cotabato civarını gösterir; hiçbiri arkeolojik olarak doğrulanmamıştır. Bu belirsizlik şeffaflıkla kaydedilmiş ve doğrulanmış kabir koordinatı bulunmadığından harita pini eklenmemiştir.

Cotabatoİncele

Dâfter Câîlânî (Abdülkâdir Geylânî'ye atfedilen makam)

Makam (atıf)

Sri Lanka'nın en tanınan Sûfî ziyaretgâhı; Balangoda'nın yaklaşık 24 km açığındaki Kuragala arkeolojik sit alanında, kaya oyuğu (mağara) makamı. Yerel Müslümanların inancına göre büyük Kâdirî pîri Abdülkâdir Geylânî (ö. 1166) 12. yüzyılın başında Sri Pada (Âdem Tepesi) ziyareti sonrasında burada bir mağarada 12 yıl halvete girmiştir. 'Dâfter' (Arapça: kayıt defteri) adı, Geylânî'ye atfedilen bu ziyaretin kaydına işaret eder. Alan asıl olarak eski bir Budist manastır sığınağıdır; bugünkü Müslüman türbesi 1922'de inşa edilmiştir. Bu bağ tamamen menkıbevî/atıf niteliğindedir ve tarihsel olarak doğrulanmamıştır; kural gereği şeffaflıkla kaydedilmiştir. Zâtın kendisi (Geylânî) burada medfun olmadığından ve makam atfî olduğundan harita pini eklenmemiştir (Geylânî'nin asıl kabri Bağdat'tadır).

Balangodaİncele

Nûreddin er-Rânîrî

Şeyh

Gücerât (Hindistan) kökenli, Hadramevt nesebli, 17. yüzyılda Açe Sultanlığı'nın en nüfuzlu müftüsü ve şeyhülislâmı olan âlim (öl. 1658). 1637'de Açe'ye gelip Sultan İskender Sânî döneminde en yüksek dinî makamı üstlendi ve yedi ciltlik 'Bustânü's-selâtîn' başta olmak üzere sultanlığın en üretken müellifi oldu. Hamza Fansûrî ile Şemseddin es-Sumatrânî'nin vahdet-i vücud öğretisinin başlıca muhalifiydi; sultanın desteğiyle bu eserlerin yakılması onunla anılan tartışmalı bir olaydır. 1644'te saray gözünden düşünce Açe'den ayrıldı ve memleketi Ranir/Rander (Gücerât, Hindistan) şehrinde vefat etti; kabri Hindistan'dadır. (Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi 'Nûreddin er-Rânîrî'; Endonezya/İngilizce Vikipedi; Wikidata Q7070303.)

Banda AcehVefât 1069 h.İncele

Pir Baba (Seyyid Ali Tirmizî)

Kübreviyye (kaynaklarda ayrıca Kâdiriyye/Çiştiyye/Sühreverdiyye icazetleri zikredilir)

Pir Baba adıyla tanınan Seyyid Ali Tirmizî (1502-1583), Fergana (Özbekistan) doğumlu, bugünkü Pakistan'ın Buner bölgesine yerleşen ve Yusufzay Peştunları arasında İslâm'ın yayılmasında büyük rol oynayan bir mutasavvıftır. Şeriata sıkı bağlılığı vurgulamış, Pir Roşan'ın öğretilerine karşı çıkmıştır. Türbesi Buner'in Pacha Kalay köyünde olup Peştunların en önemli ziyaretgâhlarından biridir ve her yıl urs törenlerine ev sahipliği yapar.

BunerVefât 991 h.İncele

Hâce Osman el-Hârûnî

Çiştiyye

Muînüddin Çiştî'nin mürşidi (pîri) olan Hâce Osman el-Hârûnî, Çiştiyye tarikatının silsilesinde temel bir halkadır. TDV'ye göre Muînüddin Çiştî, Irak'a giderken Nîşâbur bölgesindeki Hârûn kasabasında ona intisap ederek müridleri arasına katılmıştır. Kabrinin yeri kaynaklarda ihtilaflıdır: bir rivayete göre Mekke'de Cennetü'l-Muallâ'da defnedilmiştir; bu sebeple doğrulanmış bir makam koordinatı verilememektedir.

Hârûn (Nîşâbur bölgesi)Vefât 617 h.İncele

Abdürraûf es-Sinkilî (Teungku Syiah Kuala)

Şeyh

17. yüzyılın önde gelen Açeli âlimi (yaklaşık 1615-1693); Açe Sultanlığı'nın müftüsü/kadısı olarak özellikle Sultana Safiyyetüddin'e danışmanlık etti. Arabistan'da (başlıca Medine) uzun yıllar okuyup Ahmed el-Kuşâşî ve İbrâhim el-Kûrânî'den icâzet aldıktan sonra Şattâriyye tarikatını takımadalara ilk getiren zat oldu. Malay dilinde ilk tam Kur'an tefsiri olan 'Tercümânü'l-müstefîd'i telif etti; vahdet-i vücud tartışmasında er-Rânîrî'nin aksine ölçülü bir tavır aldı. 'Teungku Syiah Kuala' unvanıyla anılır; Banda Açe'deki Syiah Kuala Üniversitesi adını ondan alır. (Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi 'Abdürraûf es-Sinkilî'; Endonezya/İngilizce Vikipedi; Wikidata Q3958235.)

Banda AcehVefât 1105 h.İncele

Seyyid Celâleddin Hüseyin el-Buhârî (Mahdûm-i Cihâniyân Cihângeşt)

Sühreverdiyye (Buhâriyye / Celâliyye)

Ebû Abdillâh Celâlüddîn Hüseyin b. Ahmed el-Buhârî, "Mahdûm-i Cihâniyân" ve çok gezdiği için "Cihângeşt" lakaplarıyla anılan büyük bir Sühreverdî-Buhârî şeyhidir. 707/1308'de Uch'ta doğdu, 785/1384'te yine Uch'ta vefat etti; Buhâriyye kolunun kurucusu dedesi Celâleddin Sürh-i Pûş Buhârî'nin (ö. 690/1290) dergâhına mensuptur. Hac, Horasan, Buhârâ, Irak, Şam ve Mısır'ı dolaşmış, Celâliyye kolunu şekillendirmiştir.

Uch Şerif (Bahâvelpûr, Pencap)Vefât 785 h.İncele

Habîb Sâlih b. Alevî Cemelülleyl

el-Habîb

Doğu Afrika sahilinin (Svahili) en tesirli âlim ve mürşidlerinden; Lamu'daki meşhur Riyâdha Camii'nin kurucusu (1853, Komorlar'ın Ngazidja/Singani beldesi – 1935, Lamu/Kenya). Aslen Yemen'den Komorlar'a göçmüş, Hz. Ali soyundan gelen Bâ Alevî Cemelülleyl seyyid ailesine mensuptur. 1866 civarında Lamu'ya ilim için geldi, adanın büyük âlimlerinden okudu. 1889/1901'de Riyâdha Camii ve medresesini kurdu; burası Doğu Afrika'nın en saygın İslâm ilim merkezlerinden biri oldu. Halkın geniş kesimlerine ilmi ulaştırmasıyla, Lamu'da her yıl düzenlenen mevlid (Maulidi) merasimini başlatmasıyla tanınır. Vefatından sonra oğulları medreseyi sürdürdü; kabri Riyâdha Camii yanındadır ve ziyaretgâhtır.

LamuVefât 1354 h.İncele

Şeyh Siti Jenar (Şeyh Lemah Abang)

Şeyh

15-16. yüzyılda Java'da yaşamış, tarihîliği tartışmalı (bazı araştırmacılarca yarı-efsanevî) tasavvufî şahsiyet (öl. yaklaşık 1517; tarih kesin değildir). 'Manunggaling kawula-Gusti' (kul ile Rabbin birliği) öğretisiyle anılır; bu, vahdet-i vücud ve 'ene'l-Hak' geleneğine benzetilir. Bazı Javanca metinler onu Wali Songo arasında sayarken, diğerleri Wali Songo ve Demak Sultanlığı ile ihtilaf içinde gösterir; rivayetlere göre bâtınî öğretiyi alenen yaydığı için diğer velilerce yargılanıp idam edilmiştir. İhtilaf açıktır ve platform tarafsız sunum ilkesiyle taraf tutmaz. (Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi 'Cava' maddesi; Endonezya Vikipedisi 'Raden Abdul Jalil'; ESENSIA/UIN Sunan Kalijaga akademik dergi.)

CirebonVefât 1517İncele

Sunan Tembayat (Sunan Bayat / Ki Ageng Pandanaran)

Sunan

Semarang'ın ikinci beyi (bupati) iken makamını terk edip Sunan Kalijaga'nın müridi olarak veliliğe yönelen zat (yaklaşık 1461-1547). Demak Sultanlığı döneminde Bayat/Tembayat ile Orta Java'da İslam'ı yaydı ve Jabalkat Tepesi'nde erken bir pesantren kurdu; Javanca gelenek onu Wali Songo halkasıyla ilişkilendirir. Jabalkat'taki türbe külliyesi 1620'de Mataramlı Sultan Agung tarafından Majapahit üslubunda anıtsal kapılarla (gapura) yeniden yaptırılmıştır. (Kaynak: Endonezya Vikipedisi 'Sunan Bayat'; PCNU Kota Semarang; visitjawatengah.jatengprov.go.id.)

KlatenVefât 1547İncele

Hamza Fansûrî

Şeyh

Sumatra kökenli mutasavvıf şair; Malay dilinde tasavvufî eser veren ilk müellif ve 'syair' nazım biçiminin öncüsü kabul edilir (öl. yaklaşık 1590; tarih ihtilaflıdır — 1527 ve 17. yüzyıl başı görüşleri de vardır). İbnü'l-Arabî'ye dayanan vahdet-i vücud ve yedi mertebe (martabat) anlayışının Malay-Güneydoğu Asya dünyasındaki en hararetli temsilcisi olup Açe Sultanlığı'nın himayesinde bulundu. Bir nesil sonra öğretisi Nûreddin er-Rânîrî tarafından sapkın sayılıp eserleri fermanla yakıldı. Nisbesi Sumatra'nın kuzeybatısındaki Barus/Fansur'a işaret eder; kabri ihtilaflıdır (Oboh-Subulussalam, Ujung Pancu, Mekke ve Barus rakip iddialar). (Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi 'Hamza Fansûrî'; Endonezya/İngilizce Vikipedi; İstanbul Üniversitesi İslam Tetkikleri Dergisi.)

BarusVefât 1590İncele

Bârî İmâm (Şah Abdüllatîf Kâzımî)

Kâdiriyye

Bârî İmâm adıyla tanınan Seyyid Şah Abdüllatîf Kâzımî (1617-1705), Kâdiriyye tarikatına mensup, İslamabad'ın 'koruyucu velîsi' sayılan XVII. yüzyıl mutasavvıfıdır. Hazara ormanlarında yirmi dört yıl zâhidâne bir hayat sürdükten sonra Nurpur Şahan'a yerleşmiş, sevgi ve barış öğretisiyle bölgeyi dönüştürmüştür. Türbesi Nurpur Şahan'da olup aslen Bâbürlü hükümdarı Evrengzîb tarafından yaptırılmış, Pakistan'ın en büyük ziyaretgâhlarından biri hâline gelmiştir.

İslamabadVefât 1114 h.İncele

Muhammed Zâhid Vahşî

Hâce

Ubeydullah Ahrâr'ın önde gelen halifelerindendir; Nakşibendî ana silsilesi (Altın Silsile) onun üzerinden yeğeni ve halifesi Derviş Muhammed'e, oradan Hâcegî İmkenegî ve Bâkî Billâh yoluyla Müceddidiyye'ye uzanır. Ya'kūb-i Çerhî'nin kız tarafından torunu olduğu nakledilir. 936'da (1529) vefat etti; Nakşî silsile literatürüne göre memleketi Vahş'ta (bugün Hatlon, Tacikistan) medfundur, ancak kabir konumu için çapraz doğrulanmış sayısal kaynak bulunmadığından pin verilmemiştir. (Kaynak: TDV 'TÂCEDDİN b. ZEKERİYYÂ' [silsile kaydı]; A. Mete, 'Nakşibendiyye-Tâciyye'nin Kurucusu', DergiPark.)

Vahş (Hatlon)Vefât 936 h.İncele