Allah Dostları

Neşâtî Ahmed Dede

Dede

Mevlevî şeyhi ve divan şairi; Sebk-i Hindî 'nin önde gelen temsilcilerinden. XVII. yüzyılın başlarında Edirne'de doğdu; asıl adı Ahmed'dir. Gençliğinden itibaren çeşitli ilimleri okudu ve Gelibolu Mevlevîhânesi şeyhi Ağazâde Mehmed Dede 'nin yanında büyük istifade sağladı. 1081 (1670) yılında Edirne Mevlevîhânesi şeyhi oldu; bu görevde dört yıl kaldı ve tekkeyi tamir ettirdi. 1085 (1674) yılında Edirne'de vefat etti. Tesir Halkası — Vefatı üzerine Nâbî, Nazîm ve Fasîh Ahmed Dede gibi tanınmış şairler mersiyeler yazmıştır; bu, devrindeki edebî itibarının ölçüsüdür. Şairliği ve Tasavvufî Çizgisi — Sebk-i Hindî üslûbunun önemli bir temsilcisi olarak ince zevke hitap eden, akıcı ve neşeli şiirler söyledi. Eserlerinin belirgin vasıfları özlü söyleyiş, titiz kelime seçimi, derin sanat ve zarif üslûptur. Eserleri — 1. Dîvan. Yirmi yedi kaside, 137 gazel ve başka nazım şekillerini içerir. 2. Hilye-i Enbiyâ. 187 beyitlik manzum peygamberler tarihidir. 3. Edirne Şehrengizi. 144 beyitlik şehir manzumesidir. 4. Şerh-i Müşkilât-ı Örfî. İranlı şair Örfî üzerine bir şerhtir. 5. Tuhfetü'l-uşşâk (1662). Farsça tasavvufî bir şerhtir. Ayrıca çeşitli mektupları ve nazîreleri vardır. Türbesi ve Külliyesi — Edirne'de Murâdiye Camii'ne defnedilmiştir.

Şücâeddîn-i Karamânî

Şeyh

Aksaraylı âlim ve sûfî; Somuncu Baba (Şeyh Hâmid-i Velî) halifelerinden olup zâhirî ve bâtınî ilimleri ondan almıştır. Çelebi Sultan Mehmed ve II. Murad devirlerinde yaşamış, II. Murad'ın emriyle kendisi için Edirne'de bir tekke yaptırılmıştır. Edirne'de vefat ederek Debbâğlar (Kaleiçi) semtindeki cami-tekkesinin yerine defnedilmiş; bugün tekkeden minare ve şeyhin türbesi kalmıştır. (Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi 'Somuncu Baba'; Sarıcazâde Râmiz mesnevisi/Şimşek 2008)

Enîs Receb Dede

Dede

Edirne'de doğan Mevlevî şeyhi ve mutasavvıf şair (mahlası Enîs). Üstadı Neşâtî Ahmed Dede'nin 1085/1674'teki vefatı üzerine Edirne Muradiye Mevlevîhânesi şeyhliğine getirilmiş ve yaklaşık altmış yıl bu makamda kalarak Mevlevîler'in en etkili şeyhlerinden biri olmuştur; 1147/1734 dolaylarında vefat etmiştir. Muradiye Camii haziresinde Neşâtî ve Ali Eşref Dede ile birlikte medfundur. (Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi 'Enîs Receb Dede' ve 'Murâdiye Külliyesi-Edirne'; Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü)

Geredeli Abdullah Efendi

XIX. yüzyıl sonlarında yaşamış, Gerede'li bir Halvetî mürşididir; şeyhi Mustafa Sâfî Efendi'nin önde gelen halifelerinden olup onun vefatından sonra irşad makamına geçmiştir. Kaynaklarda zâhirî ilim tahsil etmediği halde bâtınî ilimde derinleştiği aktarılır. Gerede'deki dergâhının hücresine defnedilmiş, kabri üzerine türbe yapılmıştır. (Kaynak: Evliyâlar Ansiklopedisi — ehlisunnetbuyukleri.com; Menâkıb-ı Hacı Mustafa Sâfî, Millet Ktp. Ali Emîrî nr. 1111)

Dâvûd-i Halvetî (Uzun Dâvûd / Dâvûd-i Mudurnî)

Halvetî tarikatı şeyhi; tasavvufî meseleleri manzum olarak şerheden Gülşen-i Tevhîd 'in müellifi. Bolu'nun Mudurnu kazasında doğdu. Bağdat'ta tahsil gördü. Tahsilinin ardından Amasya'ya giderek Seyyid Yahyâ-yı Şirvânî'nin halifelerinden Habîb Karamânî 'ye (ö. 902/1497) intisap etti. Bir süre sonra şeyhi tarafından Halvetîliği yaymak üzere Mudurnu'ya gönderildi. Devrinin önemli âlim ve şeyhlerinden biri olduğu anlaşılan Dâvûd-i Halvetî'nin İsfendiyaroğulları nezdinde büyük itibarı vardı. İsfendiyaroğulları Hükümdarı İsmâil Bey'in kardeşi ve rakibi olup Kızıl Ahmed diye bilinen Emîr Ahmed'in, bazı tasavvufî meselelerin izahını yapan bir eser yazmasını kendisinden istemesi bunu açıkça gösterir. 913 (1507) yılında Mudurnu'da vefat etti. Eserleri — Gülşen-i Tevhîd : Taşköprizâde'ye göre Türkçe ve Arapça karışık olarak telif edilen bu büyük kitap tarikat ehli arasında çok rağbet görmüştür. Eserin dörtte birini atvâr-ı seb'a konusu teşkil eder; diğer bölümlerde bazı âyet ve hadislerle Hz. Ali'nin ve Ebû Saîd-i Ebü'l-Hayr, Şehâbeddin es-Sühreverdî, Muhyiddin İbnü'l-Arabî, Mevlânâ Celâleddin, Seyyid Yahyâ-yı Şirvânî, Habîb Karamânî gibi ünlü sûfîlerin sözleri tercüme ve şerhedilir. Başlık olarak alınan bu sözlerin tercüme ve şerhleri manzumdur. Genellikle mesnevi tarzında kaleme alınan eser yer yer kaside, gazel ve rubâîler ihtiva eder; tasavvufî-ahlâkî konuları işleyen hikâyeler de yer alır. Eser, Necati Elgin tarafından Konya Mevlânâ Müzesi Kütüphanesi'ndeki 1042 (1633) tarihli nüshaya dayanılarak ilim âlemine tanıtılmıştır. Müellifin vefat yılı olan 913'te (1507) istinsah edilmiş bir nüshası ile istinsah tarihi bilinmeyen bir başka nüshası Süleymaniye Kütüphanesi'ndedir.

Şeyhzade Ahmed Şevki Ergin (Yozgadî)

Şeyh

1906'da Yozgat'ta doğdu; Halvetî-Şâbânî şeyhi Zâhid-i Yozgadî Şeyh Hacı Ahmed Efendi'nin torunudur. Soyundan gelen Halvetî-Şâbânî yolunun yanı sıra Mustafa Hulûsi Efendi'den Nakşî-Hâlidî hilâfeti aldı; köy mekteplerinde yüzlerce talebe yetiştirip Kur'an hizmetiyle tanındı ('Hâdimü'l-Kur'ân'). 7 Ocak 2002'de vefat etti ve dedesinin yanında Şeyhzade (Ahmet Efendi) Camii türbesine defnedildi. (Kaynak: Biyografya 'Şeyhzade Ahmed Şevki Ergin'; Somuncubaba Dergisi)

Mehmed Tâlûî (Tuluû) Efendi

Şeyh

1689'da Mudurnu'da doğan, Halvetiyye'nin Nasûhiyye koluna mensup şeyhtir; İstanbul'da Nasûhî Efendi ve oğlu Ali Efendi'den ders aldı, 1742'de Halvetî tekkesi şeyhi oldu. Ömrünün sonunda Mudurnu'ya dönüp halkı irşad etti. 1170/1757'de Mudurnu'da vefat etti ve türbesi Kanûnî Sultan Süleyman Camii avlusundadır. (Kaynak: 'Mudurnu'da Tasavvuf' makalesi; Mudurnu Kaymakamlığı türbeler envanteri)

Kemâl Ümmî (Ümmî Kemâl, İsmâil)

(kabir ihtilaflı)

Asıl adı İsmâil olan, öğrenim görmediği için 'Ümmî Kemâl' mahlasını kullanan XV. yüzyıl mutasavvıf-şairidir; Halvetiyye'ye mensup olup Bolu çevresinde halkı irşad etmiştir. Divanı, Kırk Armağan ve Hazîre-i Kuds mesnevileriyle tanınır; takipçilerine Kemâlîler denmiştir. 880/1475'te vefat etti; türbesi Bolu'nun güneydoğusundaki Tekke (Işıklar) köyündedir. (Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi 'Kemal Ümmî'; Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü) [kabir yeri ihtilaflı: TDV Bolu'yu en güçlü ihtimal sayar; Karaman/Niğde/Manisa rivayetleri makam]

Seyyid Ahmed-i Semerkandî

Seyyid

Seyyid Ahmed-i Semerkandî, Halvetiyye geleneğine mensup bir şeyh olup Uşak'ın Kabaklar köyüne yerleşmiştir. Uşşâkıyye kolunun pîri Hasan Hüsameddin Uşşâkî'nin Uşak'ta intisap ettiği mürşididir; ayrıca Şeyh Alâeddin Uşşâkî'yi (Fakir Dede) yetiştirip hilâfet vermiştir. 981/1573 yılında Kabaklar köyünde vefat etmiş ve türbesi köy camisinin kuzeyinde inşa edilmiştir. (Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi 'Hüsâmeddin Uşşâkī'; Uşak İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü — Türbeler)

Şeyh Alâeddin Uşşâkî (Fakir Dede)

Şeyh

Halk arasında 'Fakir Dede' ve 'Kabaklılı Alâeddin' olarak bilinen, Halvetiyye'nin Uşşâkıyye çevresine bağlı bir velîdir. Seyyid Ahmed-i Semerkandî'nin Uşak'ın Kabaklar köyünde yetiştirip hilâfetnâme verdiği talebesidir. Kaynaklarda vefatı 890/1485-1486 olarak kaydedilir; türbesi Kabaklar köyünde caminin altında iki kabirli bir mekânda olup kitâbeli sandukalar içerir. (Kaynak: Uşak İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü — Türbeler; Evliyalar.net — Uşak Evliyaları)

Koluaçık Hacım Sultan

Koluaçık

Asıl adı Receb olan ve 'Koluaçık' lakabıyla anılan Hacım Sultan, Bektaşî geleneğinde Hacı Bektâş-ı Velî'nin halifesi sayılan, hakkında müstakil bir Velâyetnâme (Derviş Burhan, 14-15. yy) yazılmış önemli bir velîdir. Germiyan bölgesine gelerek bugünkü Uşak'ın Sivaslı ilçesindeki Hacım köyünde zâviyesini kurmuştur. TDV'de A. Yaşar Ocak, kronolojik tutarsızlıklar nedeniyle onun 14. yüzyılda yaşamış bir Kalenderî-Haydarî şeyhi olduğunu belirtir. Ölümünden sonra adına türbe yapılmıştır. (Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi 'Hacım Sultan' (A. Y. Ocak); Hacım Sultan Velâyetnâmesi; Uşak İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü)

Karaca Ahmet Sultan (Ulubey)

Sultan (makam/ihtilaflı)

Karaca Ahmet (Gözcü Karaca Ahmet), Anadolu'nun İslâmlaşmasında rol oynamış, Bektaşî geleneğinde anılan bir gâzî-derviş velîdir. Uşak'ın Ulubey ilçesine bağlı Karacaahmet köyündeki türbe altıgen planlı, sekizgen kasnaklı kubbeli bir taş yapı olup giriş kapısında tavus kuşu motifleri bulunur. NOT: Karaca Ahmet adına Anadolu'da birden çok resmî türbe/makam bulunduğundan (en meşhuru Üsküdar) bu yapı makam niteliği taşır; defin yeri ihtilaflıdır. (Kaynak: Kültür Envanteri — Karaca Ahmet Sultan Türbesi, Ulubey; Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Velî Araştırma Dergisi — Uşak makalesi)

Halife Sultan (Şeyh Alâaddin Efendi)

Sultan

Devrinin büyük âlimlerinden ve Erdebîliyye yolu halifelerinden olup gerçek adı Şeyh Alâaddin Efendi'dir; H.930'da Isparta'da vefat etti. Özellikle ferâiz (İslâm miras hukuku) ilmindeki otoritesiyle tanındı; rivayete göre âlimler ferâiz meselelerinde tereddüde düştüklerinde türbesini ziyaret ederlerdi. Kabri Isparta'da kendi adıyla anılan Halifesultan mahallesindeki mezarlıktadır; türbesi demir parmaklıkla çevrili ve kubbelidir. (Kaynak: Ölmez & Gökmen, bilig 35/2005; Isparta İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, Türbeler-Yatırlar)

Gedikhasanlı Şakir Efendi (Mehmet Şakir Suntay)

Şeyh

1853'te, ailesi Kayseri'den gelip Sorgun'un Gedikhasanlı köyüne yerleşen bir âlimdir. İlk eğitimini babası Ali Efendi'den aldı, Yozgat'taki Osman Paşa Medresesi'nde okudu ve Kayseri'de icazet aldı. Demirli ve Osman Paşa medreselerinde müderrislik yaptı, Arapça, hadis ve tefsirde derinleşti; Nakşibendî yolunun mürşidiydi. 1937'de Gedikhasanlı köyünde vefat etti ve köy mezarlığındaki türbesine defnedildi. (Kaynak: Yozgat İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü; Kültür Portalı 'Gedikhasanlı Şakir Efendi Türbesi')

Şeyh Fahreddîn-i Rûmî (Mudurnulu)

Şeyh (makam/ihtilaflı)

Yıldırım Bayezid devrinde yaşamış, dinî ilimlerde derinleşmiş bir âlim ve mutasavvıftır; eğitim merkezi Mudurnu'ya yerleşip talebe yetiştirmiştir. Müştemilü'l-ahkâm, ed-Daavâtü'l-me'sûre ve Ferâidü'l-leâlî gibi eserler kaleme almıştır. 864/1460'ta Mudurnu'da vefat etti; kabri Yıldırım Bayezid (Büyük) Camii kapısı yakınında rivayet edilir (yer yöresel rivayetle teyit; ihtilaflı olabilir). (Kaynak: evliyalar.net 'Fahreddin Rûmî'; İslâm Âlimleri Ansiklopedisi — ehlisunnetbuyukleri.com)

Niyazi Baba

(makam/folklorik)

Niyazi Baba, halk arasında Horasan erenlerinden sayılan, Tavas-Acıpayam-Yeşilova yöresinin Türkleşmesi döneminde geldiğine inanılan ve Bektaşî dervişi olduğu rivayet edilen bir velîdir. Adına izafeten Yeşilova'ya bağlı köy Niyazlar adını almıştır. Türbesinde kitâbe bulunmadığından kesin yaşam ve vefat tarihi belirsizdir; halk arasında dilek ve şifa için ziyaret edilir (makam/folklorik). (Kaynak: Kültür Portalı, T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı [Ferit Öztürk, 1991]; İbrahim Afatoğlu, 'Niyazi Baba Türbesi, Burdur-Yeşilova')

Zâhid-i Yozgadî Şeyh Hacı Ahmed Efendi

Şeyh Hacı

Yozgat doğumlu, Çalatlı köyünden bir Türkmen ailesine mensup Halvetî-Şâbânî şeyhidir. Çerkeşî Mustafa Efendi'ye intisap edip hilâfet aldıktan sonra Yozgat'a dönerek Şâbâniyye'yi bölgeye yaymıştır. 1859'da Taşköprü mahallesinde adıyla anılan cami-tekkeyi yaptırmış, 'Terkî' mahlasıyla şiirler yazmıştır. 1896'da vefat etmiş, caminin avlusunda gömülmüş; bir yıl sonra oğlu Muhyiddin Efendi türbesini inşa ettirmiştir. (Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi 'Yozgatlı Hacı Ahmed Efendi'; Yozgat İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü)

Hızır Abdal Sultan

Sultan

Horasan'dan Anadolu'ya geçen Türk erenlerinden olup XV. yüzyılın ikinci yarısında (kaynaklara göre 1464/1476 dolayında) Isparta'ya gelip yerleşen bir Nakşibendî halifesidir. Bugünkü Ak Oluk Camii'nin bulunduğu yere kurduğu dergâhta elli yılı aşkın hizmet etti; dergâhı sonradan Bektaşî tekkesine dönüştü. 937/1521'de vefat etti ve vasiyeti gereğince Hızırbey mahallesinde Ak Oluk Camii karşısındaki türbesine defnedildi. (Kaynak: Ölmez & Gökmen, bilig 35/2005; Böcüzade Süleyman Sami, Isparta Tarihi)

Gök Veli Sultan (Şeyh Recep / Ayak Dedesi)

Sultan

Horasan'dan Anadolu'ya akın eden Türk âlim-erenlerinden olduğu ve rivayete göre 1551'de Isparta'ya geldiği nakledilir. Halk arasında yürümesi geciken çocuklara şifa olduğuna inanıldığından 'Ayak Dedesi' diye anılır. Türbesi Isparta Çelebiler mahallesinde Çinili (Kavaklı) Camii bahçesindedir. (Kaynak: Ölmez & Gökmen, bilig 35/2005 — Katırcıoğlu 1958 & Süldür 1951; Böcüzade Süleyman Sami, Isparta Tarihi)

Baba Sultan (Sûreti Baba)

Sultan

Eğirdir Yazla mahallesindeki Sûreti Baba zâviyesinin pîri olan, Hacı Bektâş-ı Velî soyuna bağlanan bir Bektaşî dervişidir; kaynaklarda babasının Lâle Sultan, asıl adının Mürsel olduğu ve fetih yıllarında gaziler arasında kale muhafızlığı yaptığı kaydedilir. Türbesi, kitâbesine göre 759/1357-58'de Hamidoğlu Hüsâmeddin İlyas Bey tarafından yaptırılan sekizgen gövdeli, konik külahlı Selçuklu üslûbu yapıdır. Zâviye 1826'da Bektaşîliğin yasaklanmasıyla kapanmıştır. (Kaynak: Yusuf Ertaş, Hamidoğulları Dönemi Eğirdir Mimarisi; Isparta İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, Türbeler-Yatırlar)

Burhâneddin bin Muhammed Eğridîrî

Şeyh

1494'te Tosya'da doğan, Eğirdir'e yerleşmiş bir Osmanlı dönemi âlimi ve mutasavvıfıdır. Zeyniyye yolunda Şeyh Nasûh Efendi'den feyz aldı; ilmî ve mânevî nüfuzu sadrazam olacak Rüstem Paşa'nın kendisine yönlendirileceği kadar yüksekti. 970/1562'de Eğirdir'de vefat etti ve Yazla mahallesindeki caminin yanındaki kabristanda atalarının yanına defnedildi. (Kaynak: Evliyalar Ansiklopedisi/ehlisünnetbüyükleri; Ölmez & Gökmen, 'Isparta İl Merkezi'nde Bulunan Türbeler', bilig 35/2005)

Hâce-i Sultânî (Kınalı Abdülkadir Efendi)

Aslen Ispartalı olup H.916 dolayında doğan bir Osmanlı âlimidir. Mevlânâ Ali Tûsî'ye hizmet ederek memuriyetler aldı ve kaynaklara göre Fâtih Sultan Mehmed'e hocalık etti; Sadrazam Mahmud Paşa'nın husûmeti yüzünden Isparta'ya sürüldü. Kâdirî tarikatına intisap ettiğinden ve adı Abdülkadir olduğundan müritlerince Hâce-i Sultânî diye anıldı. Kabri Isparta Hisar mahallesi Gülcü sokakta, halk arasında Uyuoğlu türbesi diye bilinir. (Kaynak: Ölmez & Gökmen, bilig 35/2005; Böcüzade Süleyman Sami, Isparta Tarihi)

Bandırmalı Hacı Ali Rızâ el-Bezzâz Efendi

Mevlânâ

Geç Osmanlı döneminin Nakşibendî-Hâlidî şeyhlerinden olup 1267/1851'de Ahyolu'da (bugün Bulgaristan) doğdu. Bir bezzâz (kumaşçı) iken Halil Nurullah Zağravî'ye intisap edip sülûkünü tamamladı ve hilâfet alarak Bandırma'ya yerleşti; burayı tarikatın bölgesel merkezi haline getirdi. 1330/1912'de vefat etti; halifeleri arasında Ahıskalı Ali Haydar Efendi sayılır. (Kaynak: Acıoğlu, 'Bandırma Tekke Camii Haziresindeki Mezar Taşları', Kültür Araştırmaları Dergisi 2023; Türkiye Gazetesi Biyografi)

Muhyiddin-i Rûmî

Bursalı Emir Sultan'ın halifelerinden olup 14. yüzyıl sonu–15. yüzyıl başında yaşadığı kabul edilir ve Burhaniye'nin (eski adıyla Kemer) manevî kurucusu sayılır. Koca Camii'nin yapımını gözettiği, medrese, hamam ve dükkânları vakfettiği nakledilir. Kocacami Mahallesi'ndeki türbesinde kendisi ile oğlu Hasan Çelebi'ye ait iki sanduka bulunur. (Kaynak: Kültür Envanteri, 'Muhyiddin-i Rumi Türbesi, Burhaniye'; Engin Beksaç, 'Tarihin Işığında Burhaniye: Türbeler ve Mezarlıklar')