Allah Dostları

Ahî Emîr Ahmed

Ahî

13-14. yüzyılda Sivas'taki Ahî (fütüvvet) teşkilatının önde gelen şahsiyetidir; Horasan kökenli olup Anadolu'ya (önce Bayburt, sonra Sivas) gelip yerleşmiştir. Hem bir Ahî reisi hem de Mevlevî yoluna bağlı olup Mevlânâ'nın oğlu Sultan Veled ve torunu Ulu Ârif Çelebi ile dostluğu kaynaklarda kayıtlıdır. Vakıf sahibi varlıklı bir hayır adamı olarak bilinir; yaklaşık 1333 (734) yılında vefat etmiştir. Türbesi, Sivas merkezde Tokmakkapı (Pulur) Mahallesi'nde yaklaşık 1332-33'te yapılmış sekizgen kesme taş bir kümbettir. (Kaynak: T.C. Kültür Portalı; Türkiye Turizm Ansiklopedisi; Visit Sivas.)

Şeyh Merzubân-ı Velî

Şeyh

Asıl adı Mahmûd b. Alî el-Hüseynî el-Bağdâdî olan, Hz. Peygamber soyundan gelen (seyyid) bir sufidir. Horasan/Bağdat'tan Vefâiyye geleneğine bağlı olarak Anadolu'ya gelmiş ve Selçuklu döneminde Zara yakınındaki Tekke köyüne yerleşmiştir; rivayete göre Sultan Alâeddin Keykubad kendisine medrese için arazi tahsis etmiştir. Zara'nın manevi piri kabul edilir; 1306'da vefat ettiği nakledilir. Türbesi Zara'ya yaklaşık 5 km mesafede Tekke köyündedir ve 2021'de restore edilmiştir. (Kaynak: T.C. Kültür Portalı; Kültür Envanteri; Doğan Kaya, 'Sivas'ta Yatmakta Olan Horasan Merkezli Anadolu Erenleri', Çukurova Ünv.)

Seyyid Zeynel Âbidîn

Seyyid

Halk arasında 'İmam Sultan' diye anılan, Peygamber ailesi (Hz. Ali) soyundan geldiği rivayet edilen Rufâî şeyhi. Yaklaşık 1349'da Medine'de doğduğu, 1369 dolaylarında Kayseri'ye gelip yerleştiği ve 1414'te burada vefat ettiği nakledilir; hizmet ettiği Rufâî tekkesinin haziresine defnedilmiş, üzerine 1537'de türbe yapılmıştır. Naaşı bir süre Seyyid Burhâneddin Türbesi'ne nakledilmiş, 1994'te asıl yerine iade edilerek türbe ziyarete açılmıştır. (Kaynak: M. Çayırdağ, 'Kayseri'deki Yatırlar', isamveri.org; Kültür Envanteri 'Zeynel Abidin Türbesi'.)

Şeyh Turesan Velî

Şeyh

Anadolu'nun İslâmlaşması döneminde İncesu yöresinde faaliyet gösteren, halk hâfızasında Hoca Ahmed Yesevî geleneğine bağlanan derviş-şeyh. Selçuklu Sultanı I. Alâeddin Keykubad'ın eşi Mahperi Huand Hatun'un yaptırdığı, İncesu güneybatısındaki Tekke Dağı'nda yer alan zâviyenin ilk şeyhi ve vakıf yöneticisidir; vakfiyenin düzenlendiği H.638/1240'ta hayatta olup zâviyenin tamamlandığı H.640/1243 dolaylarında vefat ettiği nakledilir. Kesin tarihleri ihtilaflıdır. (Kaynak: 'Kayseri'nin İncesu İlçesinde Şeyh Turesan Zâviyesi', Belleten c.44/174, 1980; Türkiye Turizm Ansiklopedisi.)

Seyyid Şerif er-Rifâî

Seyyid

Develi (Everek) halk geleneğinde Anadolu'nun fethine katılan Horasan erenlerinden sayılan Rufâî şeyhi. Türbesi Yukarı Develi'de Tekke mevkiindedir ve kitâbesine göre H.695/1295-96'da, Şeyh Muhammed tarafından Rufâî şeyhi Seyyid Şerif adına yaptırılmıştır; gelenekte Dev Ali, Hızır İlyas ve Şeyh Ümmî ile birlikte dört kumandandan biri olarak anılır (folklorik, ihtilaflı). (Kaynak: Ş. Dursun, 'Süsleme Özellikleriyle Develi'de İki Türbe: Seyyid-i Şerif ve Hızır İlyas', academia.edu; Kültür Envanteri 'Seyyid Şerif Türbesi'.)

Şeyh İbrahim Tennûrî

Şeyh

15. yüzyıl mutasavvıfı; Akşemseddin'in halifesi olup Bayramiyye-Şemsiyye'nin Tennûriyye kolunun pîridir. Akşemseddin'in emriyle Kayseri'ye dönüp irşada başlamış, 887/1482 sonbaharında vefat etmiştir. Türbesi kendi yaptırdığı Şeyh (Tennûrî) Camii'nin batısında olup içinde Lütfullah Tennûrî ve Şeyh Ali Sultan'ın da sandukaları vardır. 'Âşık' mahlasıyla Gülzâr-ı Ma'nevî ve Gülşen-i Niyâz adlı eserleri kaleme almıştır. (Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi 'İbrâhim Tennûrî'; Kültür Envanteri 'Şeyh Tennuri Camii ve Türbesi'.)

Nu'mân Sâbit Efendi (Sârıhatipzâde)

Müftü

Sârıhatipzâde ilim ailesine mensup Sivas müftüsü, müderris ve şairdir; müftü-şair Ahmed Hamdi Efendi'nin oğludur. 'Sâbit' mahlasıyla şiir yazdı, halk arasında 'Yılancık Evliyâsı' diye anıldı; 1758'de Ulu Cami yanında bir kütüphane ve çeşme yaptırdı (bugünkü Numan Efendi Halk Kütüphanesi onun adını taşır). 1182/1768-69'da vefat etti ve Sivas merkezde, Ulu Cami'nin batısındaki aile hazîresinde (Sârıhatipzâde kabristanı) medfundur. (Kaynak: TEİS 'SÂBİT, Nu'mân', Yesevi Ünv.; H. Yekbaş, 'Sârıhatipzâdelerden Numan Sabit Efendi', Cumhuriyet Ünv.)

Ahmed Remzi Akyürek (Dede)

Dede

Son Mevlevî şeyhlerinden, mutasavvıf-şair ve âlim (Kayseri 1872 – Kayseri 6 Kasım 1944). Mevlevî bir aileden gelir; Üsküdar Mevlevîhânesi'nin son şeyhi olmuş, kütüphaneciliği ve dîvân şairliğiyle tanınmıştır. Vefatında, dedeleri ve kardeşi Şeyh Hüsâmeddin Efendi'nin de medfun olduğu Kayseri'deki Seyyid Burhâneddin Türbesi haziresine defnedilmiştir. (Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi 'Ahmed Remzi Akyürek'; A. C. Haksever, Üsküdar Mevlevîhânesi Son Şeyhi Ahmet Remzi Akyürek.)

Seyyid İmâdeddin Muhammed (Hızır İlyas)

Seyyid

Develi'de 'Hızır İlyas Türbesi' diye bilinen yapıda medfun, seyyid soyundan bir din âlimi; ayak kitâbesine göre Seyyid Şerif'in hocası olup ondan kırk dört yıl önce vefat etmiştir. Develi halk geleneğinde Anadolu'nun fethine katılan Horasan erenlerinden sayılır. Kesin doğum/ölüm tarihleri ihtilaflıdır. (Kaynak: Ş. Dursun, 'Süsleme Özellikleriyle Develi'de İki Türbe: Seyyid-i Şerif ve Hızır İlyas', academia.edu; turkiyenintarihieserleri.com 'Develi Hızır İlyas (Seyyid İmadettin) Türbesi'.)

Receb Sivâsî

Şeyh

Halvetî-Şemsî tarikatı kurucusu Şemseddîn-i Sivâsî'nin yeğeni, damadı ve halifesidir; kardeşi İbrâhîm-i Sivâsî'nin oğludur. Yaklaşık elli yıl Şemseddin'e hizmet etti, onun oğlu Pîr Mehmed Efendi'nin vefatından sonra Sivas Şems Tekkesi'ne postnişin oldu ve Meydan Camii'nde imam-hatiplik yaptı. Şemseddin'in hayatına dair temel birinci el kaynak olan 'Necmü'l-hüdâ' menâkıbnâmesinin müellifidir. Sivas'ta Şemseddin Sivâsî Türbesi / Meydan Camii hazîresinde, Şemsî ailesinin kabristanında medfundur (vefat tarihi 1013/1604 ve 1008/1599 olarak ihtilaflıdır). (Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi 'Şemseddin Sivâsî'; N. Çetin, 'Sivâsî Tekkesi ve Tasavvuf Tarihindeki Yeri', DergiPark.)

Kadı Burhâneddin Ahmed

Kadı

1345'te (muhtemelen Kayseri'de) doğan; fıkıh ve dil ilimlerinde derinleşmiş bir kadı, hukukçu ve şairdir. Önce kadılık yapmış, ardından Sivas merkezli bir devletin hükümdarı olmuştur; Dîvân'ı ile 'Tercîhu't-tavzîh' ve 'İksîrü's-saâdât' adlı fıkıh eserleri vardır. 800/1398'de Akkoyunlu Karayülük Osman Bey'e esir düşüp Sivas surları önünde öldürülmüştür. TDV'ye göre kabrinin yeri kaynaklarda kesin değildir; geleneğe göre Sivas merkezdeki 'Kadı Burhâneddin Türbesi' denilen yere gömüldüğü sanılır (mevcut yapı 1965-66'da yenilenmiştir). (Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi 'Kadı Burhâneddin'; T.C. Kültür Portalı; Sivas Kültür Envanteri.)

Mustafa Takî Efendi

Hacı

1873'te Sivas'ta doğan; fıkıh, hadis, tefsir ve siyer alanlarında uzman bir Osmanlı âlimi (müderris/dersiâm) ve Nakşibendî-Hâlidî şeyhidir. Mustafa Hâkî Efendi'nin (ö. 1920) ardından halife oldu; bu silsileyi sonradan İhramcızâde İsmail Hakkı Toprak devralacaktır. Birinci TBMM'de (1920-1923) Sivas mebusu olarak görev yaptı. 1925'te Gürün'de vefat etti ve Sivas'ta Abdülvehhâb Gazi türbesi/kabristanı yanında medfundur. (Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi 'Toprak, İsmail Hakkı'; DergiPark 'Mustafa Takî Efendi'; TBMM Parlamento Tarihi.)

Arap Şeyh (Seyyid Abdullah el-Hâşimî el-Mekkî)

Seyyid, Şeyh

1829'da Mekke'de doğan, Hâşimî soyundan bir seyyid ve Rifâî şeyhidir. Yaklaşık yirmi yıl Afganistan'da Rifâiyye'yi yaydıktan sonra Sultan II. Abdülhamid tarafından taltif edilerek 1876'da Sivas'a yerleşmiş, 1884'te Paşabey'de bir Rifâî tekkesi kurmuştur. 1919 Sivas Kongresi'ne Sivas delegesi olarak katılmış, Mustafa Kemal'i destekleyip delegelere erzak sağlamış, Millî Mücadele döneminin belgeli bir şahsiyetidir. 1922'de yaklaşık 92 yaşında vefat etmiş; türbesi Sivas merkez Paşabey Mahallesi'ndedir. (Kaynak: F. Çınar, 'Sultan Şehirde Bir Seyyid: Arap Şeyh'; Sivas Bülteni.)

Şeyh Erzurûmî

Şeyh

Erzurum kökenli, 13-14. yüzyılda yaşamış bir derviştir; kaynaklarda Melâmî/Kalenderî meşrepli bir 'Rum Abdalı' olarak tanımlanır. Mevlevî menâkıbnâmesi Menâkıbü'l-Ârifîn'de Ulu Ârif Çelebi ile ilişkili olarak zikredilir. Zâviyesi ve türbesi Sivas merkezde günümüze ulaşmıştır; kümbetin çeşme kitâbesi 723/1323 tarihlidir. Vefat tarihi kesin değildir (geç 13.-erken 14. yüzyıl). (Kaynak: T.C. Kültür Portalı; D. Doğanyılmaz Duman, 'XIII. Asırdan Günümüze Sivas'ta Bir Rum Abdalı: Şeyh Erzurûmî ve Zâviyesi'.)

Şeyh Kerîmüddîn (Bektemüroğlu)

Şeyh

Bektemüroğlu Şeyh Kerîmüddîn, Mevlânâ'nın vefatından sonra Mevlevî dergâhında irşad görevini yaklaşık yedi yıl yürüten ve Sultan Veled'in yetişmesinde emeği geçen bir Mevlevî büyüğüdür. Sultan Veled, Şems, Mevlânâ, Selâhaddîn-i Zerkûb ve Hüsâmeddîn Çelebi'nin yanı sıra onun manevi terbiyesinden de feyz almıştır. 1291 yılı civarında vefat etmiş ve Mevlânâ Türbesi içindeki Mevlevî büyüklerine ait sandukalar arasına defnedilmiştir. Adı, mukâbele-i şerîften sonra okunan duada anılmaktadır. (Kaynak: Konya Büyükşehir Belediyesi, 'Mevlevihaneler/Mevlevilik'; Konyapedia, 'Mevlevilik')

Sultan Veled

Sultan

Bahâeddin Muhammed Sultan Veled (25 Nisan 1226 – 11 Kasım 1312), Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî'nin büyük oğlu ve Mevlevî tarikatını fiilen teşkilatlandıran kişidir. 691'de (1292) babasının makamına geçerek 'devr-i veledî' zikrini başlatmış, tarikatın âdâb ve erkânını şekillendirmiş ve Anadolu'ya gönderdiği halifeler aracılığıyla Mevleviyye'yi yaymıştır. İbtidânâme (Velednâme), Rebabnâme, Dîvân ve Maârif başlıca eserleridir. 10 Receb 712'de (11 Kasım 1312) Konya'da vefat etmiş ve Yeşil Kubbe altında, babası Mevlânâ'nın sağ yanına defnedilmiştir. (Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, 'Sultan Veled'; TDV İA, 'Mevlânâ Külliyesi')

Hüsâmeddîn Çelebi

Çelebi

Hüsâmeddîn Çelebi 622'de (1225) Konya'da doğdu; Urmiye'den Anadolu'ya göçmüş bir aileye mensuptu. Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî'nin en yakın halifesi ve kâtibi olup Mesnevî'nin yazılmasına vesile olduğu için Mevlânâ esere yer yer 'Hüsâmînâme' adını vermiştir. Mevlânâ'nın vefatından sonra makamına geçerek Mevlevî tarikatının ilk şeyhi ve ilk Mesnevîhan kabul edilir. 12 Şâban 683'te (24 Ekim 1284) Konya'da vefat etti ve Mevlânâ Dergâhı'nda Mevlânâ'nın başucuna defnedildi. (Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, 'Hüsâmeddin Çelebi'; Konyapedia, 'Hüsameddin Çelebi')

Şeyh Şerâfeddin

Şeyh

Şeyh Şerâfeddin, Konya Konak Meydanı'ndaki Şerâfeddin Camii'nin kurucusu kabul edilen, kaynaklarda XIII. yüzyılda yaşadığı belirtilen velîdir (vefat yılı net belgelenmemiştir; verilen tarihler tahminîdir). Kurduğu cami sonradan 1444'te Karamanoğlu II. İbrahim Bey tarafından onarılmış, 1636'da Mehmed Çavuşoğlu Memi Bey tarafından yeniden inşa edilmiştir. Şeyhin türbesi caminin güney cephesine bitişikti; 1924-1925'te Belediye tarafından yıktırılmış, 2010'da Vakıflar Bölge Müdürlüğü tarafından aslına uygun yeniden yapılmıştır. (Kaynak: TR Vikipedi, 'Şerâfeddin Camii'; Konyapedia, 'Şerafeddin Türbesi')

Şeyh Şücâeddin

Şeyh

Şeyh Şücâeddin (ö. 749 / 1349), Konya Musalla Mezarlığı'nda türbesi bulunan Selçuklu-Karamanoğulları dönemi şahsiyetidir. İ. Hakkı Konyalı'nın naklettiğine göre, Selçuklu Sultanı II. İzzeddin Keykâvus'un kızı Hond Fatma Hatun'a ait Uğurlu b. Abdullah'ın azatlısıdır. Kare planlı, sekizgen kasnaklı ve on altı dilimli kubbeli türbesinin içindeki sandukada ebced hesabıyla 749/1349 tarihi okunur; bu tarih hem vefat hem de türbenin inşa yılı kabul edilir. Türbe 2010'da Konya Büyükşehir Belediyesi tarafından restore edilmiştir. (Kaynak: Konyapedia, 'Şeyh Şücaeddin Türbesi'; Kültür Envanteri, 'Şeyh Şücaeddin Türbesi')

Hoca Ahmed Fakih

Hoca Ahmed Fakih, Anadolu Selçuklu döneminin önde gelen mutasavvıflarından, Horasan kökenli bir derviş ve erken dönem Türkçe şiirin öncülerinden 'Çarhnâme' adlı manzumenin müellifi kabul edilir. Mevlânâ'nın babası Bahâeddin Veled'in talebelerinden olduğu rivayet edilir ve Konya'da bir zâviye kurmuştur. Vefat tarihi ihtilaflıdır: türbe kitâbesi geleneği 618/1221'i, İbrahim Hakkı Konyalı ile TDV'nin biyografik makalesi ise kronolojik tutarlılık gerekçesiyle 650/1252'yi verir. Kabri Meram'daki Hoca Fakih Mescidi ve Türbesi'ndedir. (Kaynak: TDV İslam Ansiklopedisi 'Hoca Fakih Mescidi ve Türbesi' ve 'Ahmed Fakih' maddeleri; Kültür Envanteri)

Tâvus Baba (Tâvus Mehmed el-Hindî)

Baba

Tâvus Baba, asıl adı Tâvus Mehmed el-Hindî olarak bilinen, Hindistan kökenli bir tasavvuf ehlidir. Anadolu Selçuklu sultanları Rükneddin Süleymanşah ve Alâeddin Keykubad döneminde (13. yüzyıl) yaşadığı ve Konya'ya yerleştiği rivayet edilir. Türbesi Meram ilçesi Yorgancı Mahallesi'nde, Meram deresine hâkim bir tepe üzerinde olup, kitabesi bulunmadığından doğum ve vefat tarihleri kesin değildir; yapı 13. yüzyıl sonlarına tarihlenir. Türbe 1905'te Postnişin Abdülvahid Çelebi, 1958'de bir Konyalı hayır sahibi tarafından onarılmıştır. (Kaynak: Sahip Ata Vakıf Müzesi; Kültür Envanteri; Konya'nın Velileri ve Alimleri)

Pîr Esad Sultan (Pisili Baba)

Sultan

Pîr Esad Sultan, Anadolu Selçuklu döneminin tanınmış şeyhlerinden olup Mevlânâ'nın çağdaşıdır; halk arasında kedi sevgisiyle ün yaptığından 'Pisili Baba' olarak anılır. Türbe kitabesine göre 662/1263 yılında vefat etmiş ve adıyla anılan mahallede 13. yüzyılın ikinci yarısında kendisi tarafından yaptırılan; mescid, türbe ve zâviyeden oluşan külliyeye defnedilmiştir. Külliyeden günümüze yalnızca türbe ulaşmış olup, türbe ve zâviye 1440'ta Karamanoğlu emîri Mûsâ Paşa tarafından yeniden inşa edilmiştir. Türbe Karatay ilçesinde, Pisili Camii'nin yanında yer alır. (Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi 'Pîr Esad Külliyesi'; Kültür Envanteri; Konya'nın Velileri ve Alimleri)

Seyyid Hârun-ı Velî

Seyyid

Seyyid Hârun-ı Velî (ö. 23 Rebîülevvel 720 / 3 Mayıs 1320), Seydişehir'in kurucusu kabul edilen mutasavvıf bir velîdir. Makâlât-ı Seyyid Hârûn'a göre baba tarafından İmam Mûsâ el-Kâzım'a, anne tarafından Veysel Karânî'ye nesebi dayandırılır. 1302 dolaylarında Konya yöresine gelmiş, Küpe Dağı eteklerinde yaklaşık 1305'te cami, medrese, tekke ve hamamdan oluşan bir yerleşim kurarak Seydişehir'i tesis etmiştir. Türbesi, vefat yılında inşa edilen Seyyid Hârun Velî Camii'nin kuzey cephesine bitişiktir. (Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, 'Seyyid Hârun', c. 37, 2009; TDV İA, 'Seydişehir')

Ulu Ârif Çelebi

Çelebi

Ulu Ârif Çelebi 8 Zilkade 670'te (6 Haziran 1272) Konya'da doğdu; asıl adı Ferîdûn'dur. Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî'nin torunu ve Sultan Veled'in oğlu olup annesi Selâhaddîn-i Zerkûb'un kızı Fâtıma Hatun'dur. Babasının vefatından sonra postnişin olarak Anadolu ve Batı İran'da yaptığı seyahatlerle Mevleviyye'nin yayılmasında önemli rol oynadı. 24 Zilhicce 719'da (5 Şubat 1320) Konya'da vefat etti ve Mevlânâ Türbesi içinde defnedildi. (Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, 'Ârif Çelebi'; semazen.net / Hz. Mevlânâ Külliyatı)