Allah Dostları

Muhammed Bahâeddin Efendi

Şeyh

Muhammed Bahâeddin Efendi (1834-1906), XIX. yüzyıl Konya'sının önde gelen Nakşibendî-Hâlidî şeyhi, müderris ve müellifidir. Memiş Efendi'nin oğlu ve halifesi olup Paşa Dairesi Medresesi'nde ders vermiş, İplikçi Camii'nde imamlık yapmış ve Sultan II. Abdülhamid'in teveccühünü kazanmıştır. 14 Temmuz 1906'da (22 Cemâziyelevvel 1324) Konya'da vefat etmiş ve Hacı Fettah Mezarlığı'na defnedilmiştir; dört sütun üzerine oturan açık bir türbede medfundur. Mezarının sayısal koordinatları bağımsız iki kaynakta doğrulanamadığından pin verilmemiştir. (Kaynak: TDV İslam Ansiklopedisi 'Bahâeddin Efendi'; Konyapedia 'Muhammed Bahâeddin Efendi')

Tahir Büyükkörükçü

Hocaefendi

Tahir Büyükkörükçü (1925-2011), 'Sultânü'l-vâizîn' (Vâizlerin Sultanı) lakabıyla tanınan Konyalı bir âlim ve vaizdir. Hacıveyiszâde Mustafa Efendi gibi Konya'nın tanınmış hocalarından ders almış, 1965-1973 yılları arasında Konya İl Müftülüğü yapmış ve uzun yıllar başta Kapu Camii olmak üzere Konya camilerinde vaaz vermiştir. 5 Mart 2011'de Konya'da vefat etmiş, vasiyeti gereği hocası Hacıveyiszâde'nin yanına Üçler Mezarlığı'na defnedilmiştir. Mezarının kabir düzeyinde koordinatları belgelenmediğinden pin verilmemiştir. (Kaynak: TDV İslam Ansiklopedisi 'Büyükkörükçü, Tahir'; Vikipedi 'Tahir Büyükkörükçü')

Hacı Veyiszâde Mustafa Efendi (Mustafa Sabri Kurucu)

Hacı

Hacı Veyiszâde Mustafa Efendi (1887–1960), Konya'nın yetiştirdiği en tanınmış din âlimlerinden biridir. Konya Sedirler semtinde dindar bir ailede doğmuş, dinî tahsilini tamamladıktan sonra medreselerde ve Konya İmam-Hatip Okulu'nda tefsir, hadis, fıkıh ve Arapça dersleri okutmuş, öğrencilerine maddî ve manevî destek vermesiyle tanınmıştır. 5 Şubat 1960'ta vefat etmiş; Kapı Camii'ndeki cenaze namazının ardından, on binlerce kişinin katılımıyla şehrin güneydoğusundaki Üçler Kabristanı'na defnedilmiş ve kabri bir ziyaretgâh hâline gelmiştir. (Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi 'Hacıveyiszâde Mustafa'; Konya'nın Velileri ve Alimleri; Konyapedia)

Şeyh Osman Rûmî

Şeyh

Şeyh Osman Rûmî, XIII. yüzyılda yaşamış, Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî'nin arkadaşları (muîd) arasında zikredilen bir mutasavvıftır; Şeyh Hasan Rûmî'nin kardeşidir. Sipehsâlâr'a göre Şems-i Tebrizî, Sadreddin Konevî ve Evhadüddin Kirmânî ile birlikte bir Şam meclisinde bulunmuştur. Ömrünün sonlarına doğru Konya'ya gelerek kendisi için bir zâviye inşa ettirmiştir. Vefat tarihi belgelenmemiş olup türbesi mimari özellikleriyle XIII. yüzyılın ikinci yarısına tarihlenir. Türbesi Meram, Sahibata Mahallesi'ndedir. (Kaynak: Kültür Envanteri 'Şeyh Osman Rûmî Camii ve Türbesi'; Anadolu Selçuklu Mimarisi veri tabanı)

Gazi Ali Paşa (Macaroğlu)

Gazi

ÖNEMLİ NOT: Gazi Ali Paşa öncelikle bir Osmanlı devlet adamı ve gazi-beylerbeyidir; halk arasında evliya kültü geliştiği belgelenmemiştir — kaydı, Romanya'daki en eski İslâmî yapının bânisi ve belgeli bir Osmanlı türbesinin sahibi olması dolayısıyladır. Muhtemelen Macar asıllı (Macaroğlu) olan Ali Paşa, Dobruca'yı da kapsayan Özi eyaletinin beylerbeyi idi. 1609-1610'da Babadağ'da cami, medrese, imaret ve türbeden oluşan bir vakıf külliyesi inşa ettirmiştir; bu cami Romanya'daki en eski İslâm mimarisi eseridir. 1029/1621'de vefat etmiş ve külliyenin avlusundaki sade kubbeli türbeye defnedilmiştir. (Kaynak: Tasin Gemil, 'Gazi Ali Pasha's waqf in Babadag', IJLS 6/2024; Kültür Envanteri; Wikidata Q12242793)

Seyyid Ali Sultan (Kızıl Deli)

Kızıl Deli Sultan

Balkanlar'da yaşamış Vefâî-Kalenderî dervişi; Kızıl Deli adıyla tanınır. Kırk yoldaşıyla birlikte Horasan bölgesinden geldiği; rüyasında Hz. Peygamber tarafından Yıldırım Bayezid'in Balkan fetihlerine yardım etmek üzere çağrıldığı nakledilir. Seyyid Ali Sultan ve yoldaşlarının Gelibolu, Bolayır, Kavak, Varmacin ve Balkanlar'daki başka stratejik kalelerin fethine katıldığı kaydedilir. I. Murad devrindeki Keşan-Edirne seferlerinde Gazi Evrenos'un maiyetinde fiilen görev aldı. Dimetoka yakınında, Kızıl Deli deresi boyunda bir tekke kurdu. Yıldırım Bayezid 1402 yılında ona gelir olarak üç köy (Darıbükü, Büyükviran, Tıfulluviranı) tahsis etti. En az 1412 yılına kadar hayatta olduğu bilinir; o yıl Mûsâ Çelebi belgelerini yenilemiştir. Tesir Halkası — Bektaşî geleneği içinde ikinci postun (aşçılık postunun) sahibi ve Rum erenlerinin gözcüsü sayılmıştır. Tekkesi, Bektaşîliğin en önemli dört merkezinden biri kabul edilmiştir. Sonraki Bektaşî şairleri onu "Rumeli gazilerinin şahı" diye anmıştır. 815 (1412) yılından sonra vefat etti; kaynak ondan sonrasına dair bir kayıt vermez. Eserleri — Kendisinin telif ettiği bir eser yoktur; hakkındaki başlıca kaynak, hayatını anlatan Velâyetnâme-i Seyyid Ali Sultan 'dır. Velâyetnâme, onun Horasan'dan gelerek I. Bayezid'in Balkan fetihlerine yardım edişini anlatır. Nüshalar birbirinden ayrılır: Kahire nüshası Orhan Gazi'yi anarken diğerleri I. Bayezid'e atıfta bulunur — bu da anlatının birden çok Osmanlı devrini kapsadığına işaret eder. Türbesi ve Külliyesi — Türbesi Dimetoka'da, Kızıl Deli adlı derenin yanındadır. Kızıl Deli lakabı da buradan gelir: tekkesini kurduğu yerleşmenin yanından geçen kızıl dereden. Tekke hem bir mânevî merkez hem bir derbend (geçit karakolu) işlevi görmüş ve sonraki devirlerde de hayli faal kalmıştır. Yıldırım Bayezid'in 804 (1402) yılında tahsis ettiği üç köy sonradan vakfa dönüşmüş ve Mûsâ Çelebi'nin haleflerince idare edilmiştir.

Abdullah-ı İlâhî (Molla İlâhî)

Molla İlâhî

Abdullah-ı İlâhî (Molla İlâhî, Abdullah Simâvî), Anadolu ve Rumeli'de Nakşibendî tarikatını yayan öncü sûfîdir. Simav'da (Kütahya) doğmuş, İstanbul'da Zeyrek Medresesi'nde okuduktan sonra Semerkant'a giderek Ubeydullah Ahrâr'a intisap etmiş, bir süre Buhârâ'da Bahâeddin Nakşibend'in türbesi yakınında ikamet etmiştir. Evrenoszâde Ahmed Bey'in daveti üzerine Yenice-i Vardar'a yerleşmiş ve dergâhında 896/1491'de vefat etmiştir. Ahmed Bey Camii'nin arkasına defnedilmiş, kabri 'Büyük Tekke'ye dönüşmüştür. NOT: TDV, Semavi Eyice ve Ekrem Hakkı Ayverdi'nin türbeden iz bulamadığını kaydeder; yapı günümüze ulaşmadığı için çapraz-doğrulanmış koordinat olmadığından pin verilmemiştir. (Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi 'Abdullah-ı İlâhî' ve 'Yenice-i Vardar')

Gül Baba (Câfer)

Gazi Derviş

Asıl adı Câfer olan Gül Baba, Merzifon'dan (Amasya) gelen bir Bektaşî dervişi ve mutasavvıf şairdir; sarığında daima gül taşıdığı için bu lakapla anılmıştır. Fâtih döneminden Kanûnî'ye uzanan Osmanlı seferlerine katılmış, 1541'de Budin'in (Buda) fethi sırasında şehit düşmüştür; Evliya Çelebi cenaze namazına büyük bir kalabalığın katıldığını nakleder. Sekizgen, kurşun kubbeli türbesi Budin beylerbeyi Yahyâpaşazâde Mehmed Paşa tarafından 1543-1548 arasında Rózsadomb (Gül Tepesi) üzerinde yaptırılmıştır. Türbe, dünyanın en kuzeydeki İslâmî ziyaret yeri kabul edilir. (Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi 'Gülbaba' ve 'Gülbaba Tekkesi ve Türbesi'; Wikipedia 'Tomb of Gül Baba')

İdris Baba

Meczûb-i İlâhî

İdris Baba, 16. yüzyıl sonunda Peçuy'da (Pécs) yaşamış, kerâmetleri, kehânetleri ve şifâ verme yönüyle tanınan bir derviş ve velîdir. Osmanlı tarihçisi Peçuylu İbrahim Efendi 1591 civarında onunla bizzat görüşmüş, Evliya Çelebi de hakkında pek çok kerâmet anlatıldığını kaydetmiştir. Vefatından sonra kabri üzerine sekizgen, moloz taştan kubbeli bir türbe inşa edilmiştir; bu yapı Macaristan'da ayakta kalan iki Osmanlı türbesinden biridir. Tarikat mensubiyeti tartışmalıdır: TDV onu Kadirî kaydederken yerel Macar geleneği Bektaşî sayar. (Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi 'İdris Baba Türbesi'; Pécs Belediyesi pecs.hu; Wikidata Q1095808)

Kütüklü Baba

Baba

Kütüklü Baba, Batı Trakya'nın fethi sırasında akıncı kumandanı Gazi Evrenos Bey'in maiyetinde hizmet etmiş bir Bektaşî dervişidir. Bugünkü İskeçe (Xanthi) bölgesindeki Selino yakınında bir tekke kurduğu rivayet edilir; yapı 14. yüzyıl sonu-15. yüzyıl başına tarihlenir. Korunan eser, kesme taştan kare planlı bir dergâh ile sekizgen planlı kubbeli bir türbeden oluşur. Müslümanlarca türbesi olarak ziyaret edilirken, yöre Hristiyanları doğu bölümünü Aziz Yorgi'ye adanmış bir mekân olarak kullanmış, böylece paylaşılan bir ziyaretgâh hâline gelmiştir. Kesin vefat tarihi kaynaklarda yer almaz (15.-16. yüzyıl). (Kaynak: Wikipedia 'Kütüklü Baba Tekke'; Wikidata Q12885275; Kültür Envanteri)

Sarı Saltuk Baba

Gazi Derviş

Sarı Saltuk, 13. yüzyılda yaşamış, Balkanlar'da Bektaşî/Alevî ve Sünnî Müslümanlarca velî kabul edilen bir gazi-derviştir; Babadağ ('Baba'nın dağı') adını ondan alır. Saltuknâme'ye ve TDV'ye göre 697/1297-98'de vefat etmiş ve Babadağ zâviyesine defnedilmiştir; Osmanlı geleneği burayı onun asıl/ana kabri sayar ve II. Bayezid 1484/85 ziyaretinin ardından çevresine bir külliye yaptırmıştır. Tarihî kimliğini tespit etmek güçtür; TDV onu yarı-efsanevî bir şahsiyet olarak niteler. Bu sebeple kendisine atfedilen çok sayıda makam vardır (Kaliakra, Blagaj, Ohri, Kruja, İznik vb.) ve 'yedi tabut' rivayeti meşhurdur; Babadağ türbesi geleneksel olarak başlıca kabir kabul edilse de bu nokta ihtilaflıdır. (Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi 'Sarı Saltuk' ve 'Babadağı'; Wikipedia 'Sarı Saltık')

İmamzâde İbrahim (Gence)

İmamzâde türbesi, geleneksel olarak beşinci Şiî imam Muhammed el-Bâkır'ın oğlu kabul edilen İmamzâde İbrahim'in kabrini barındırır. Rivayete göre İbrahim ile kardeşi İsmail Emevî takibinden kaçmış, İbrahim Gence'de öldürülmüş ve kabri üzerine bir türbe yükseltilmiştir. Mavi/Göy İmam olarak da bilinen külliye camiler, kapılı duvarlar, bahçe ve mezar anıtlarını içerir ve 2010-2016'da kapsamlı biçimde restore edilmiştir. NOT: el-Bâkır soyu, 'imamzâde' makamlarında tipik olan geleneksel/menkıbevî bir kimliklendirmedir. (Kaynak: İngilizce Vikipedi 'Imamzadeh (Ganja)'; Wikidata Q12849004)

Muhammed el-Yaragi

Şeyh

Lezgi asıllı Nakşibendî şeyhi ve Kafkasya'daki müridizm hareketinin fikrî kurucusu kabul edilir; İmam Şamil ve Dağıstan imamlarının manevî öğretmeniydi. Suleyman-Stalsky bölgesindeki Yukarı-Yarag (Vini-Yarag) köyünde doğdu. Rus kuvvetlerinin baskısı altında dağ köyü Sogratl'e çekildi ve burada vefat etti; kabri bugün de aktif bir ziyaretgâhtır. (Kaynak: Rusça Vikipedi 'Магомед Ярагский'; Wikidata Q4538484)

Abdurrahman-Hacı es-Suguri (Sogratlı)

Şeyh Hacı

Sogratl'de doğan, Nakşibendî silsilesinde önde gelen bir mürşid ve 1877 Dağıstan ayaklanmasının liderlerinden biriydi. Büyük bir hafız ve sufî âlim olarak tanınır; mezar taşında 'kutub' unvanıyla anılır. Ayaklanmanın bastırılması ve oğlunun idamından sonra önce Gunib'e, ardından Nizhneye Kazanişçe'ye sürgün edildi ve burada vefat etti. Nisbesi Sogratl olmakla birlikte kabri Nizhneye Kazanişçe'dedir ve resmî kültürel miras listesinde yer alan bir ziyaretgâhtır. (Kaynak: Rusça Vikipedi 'Абдурахман-Хаджи ас-Сугури'; dagnasledie.ru miras kaydı)

Said Efendi el-Çirkavi (Said Atsayev)

Şeyh Said Efendi

Tam adıyla Said Abdurahmanoviç Atsayev, 1980'lerden itibaren Dağıstan'ın en etkili Nakşibendî-Şâzelî şeyhlerinden ve önde gelen bir Şâfiî âlimiydi. Genç yaşta yetim kalmış, çobanlık ve itfaiyecilik yaptıktan sonra 32 yaşında dinî tahsile başlamıştır. 28 Ağustos 2012'de evinde bir kadın intihar bombacısı tarafından şehit edildi. Çirkey köyü mezarlığındaki kabri hemen büyük bir ziyaretgâha dönüştü. (Kaynak: İngilizce Vikipedi 'Said Afandi al-Chirkawi'; Rusça Vikipedi 'Саид-афанди Чиркейский')

Derbent Kırklar Şehitliği (Kırk Şehit)

Kırk Şehit

Derbent'teki Kırklar (Kyrkhlyar) mezarlığı Rusya'nın en eski aktif Müslüman mezarlığı olup, erken Arap fetihleri sırasında şehit düştüğü rivayet edilen kırk sahabe/gaziye atfedilen sandık biçimli mezar taşlarıyla bilinir. Gelenek bu şahitleri sahabe Selman b. Rabîa el-Bâhilî'nin 7. yüzyıldaki Kafkasya seferine bağlar. NOT: 'sahabe' kimlik atfı ortaçağ Arap kaynaklarına ve 'Derbend-nâme' yerel kroniğine dayanan geleneksel/menkıbevî bir tanımlamadır; arkeolojik veya kitabevî olarak doğrulanmamıştır ('kırk' motifi İslam-Türk coğrafyasında yaygın bir adak temasıdır). Mezarlığın kadimliği ve şehit-tazimi gerçektir; şahısların kesin kimlikleri ise dinî gelenektir. (Kaynak: İngilizce Vikipedi 'Kyrkhlyar'; goldtrezzini.ru aday gösterme dosyası)

Heda (Kunta Hacı'nın annesi)

Heda (Khedi), Çeçen Kâdirî sufî şeyhi Kunta Hacı Kişiev'in annesidir; Kunta Hacı'nın kendisi Rus sürgününde (Ustyujna) vefat etmiş olup kabrinin yeri belirsizdir, bu yüzden tazim onun annesinin ziyaretgâhında odaklanır. Vedeno (Vedensky) ilçesindeki Hadji-Yurt/Khazhi-Yurt (yerel adıyla 'Ertan') köyünde bulunan Khedi-ziyart, Çeçenya'nın en önemli hac mahallerinden biridir ve 2009'da restore edilmiştir. Yakınındaki kutsal pınarın Kunta Hacı'nın asasını toprağa vurmasıyla fışkırdığı rivayeti menkıbevî bir gelenektir. (Kaynak: VisitChechnya 'Ziart of Heda'; Caucasian Knot kavkaz-uzel haberi)

Taşev Hacı (Sayasanlı)

Şeyh Hacı

Kuzey Kafkasya'da Nakşibendî tarikatının önde gelen şeyhlerinden ve Kafkas Savaşı direnişinin İmam Şamil'den önce gelen önemli simalarından biriydi. Endirey'de doğdu; 1834'ten itibaren Çeçenya imamı oldu ve Şamil yönetiminde mudîr ve vali olarak görev yaptı, Dağıstan imamlığı seçimini Şamil'e bir oyla kaybetti. Vefatına dek yaşadığı Sayasan'a yerleşti ve 1843'te burada vefat etti. Nozhay-Yurt ilçesindeki Sayasan'daki kabri Çeçenya'nın bilinen ziyaretgâhlarından biridir. (Kaynak: İngilizce Vikipedi 'Tashaw-Hadji'; Jamestown Foundation 'Sufism in the Chechen Resistance')

Bolgar — İslam'a giriş mahalli ve Sahabe makamı (geleneksel)

Bolgar, İdil (Volga) Bulgar Devleti'nin 922'de Bağdat elçiliği (İbn Fadlan'ın seyahatnamesi) sonrası İslam'ı resmen kabul ettiği tarihî merkezdir; 2014'te UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne alınmıştır. Tatarlar için 'Küçük Hac' sayılan önemli bir ziyaret yeridir ve Küçük Minare ile Han Türbesi gibi 14. yüzyıl anıtlarını barındırır. NOT: Bölgede sahabe defni tarihî olarak belgelenmemiştir; 'kutlu Bulgarlar' ve erken misyonerlere ilişkin rivayet geleneksel/menkıbevî bir tanımlamadır ve 2012'de dikilen Sahabe Anıtı modern bir andaçtır, doğrulanmış bir kabir değildir. (Kaynak: UNESCO Dünya Mirası No. 981; İngilizce Vikipedi 'Bolghar')

Ükeyme Hatun (Bibi Heybet)

Ükeyme Hatun, yerel gelenek ve türbedeki kitabeye göre yedinci Şiî imam Musa el-Kâzım'ın kızı, Cafer es-Sâdık'ın torunu ve İmam Ali er-Rıza'nın kız kardeşi olarak tanınır; Abbâsî takibinden kaçarak Bakü yöresine sığındığı rivayet edilir. Kabri üzerine 13. yüzyıl sonlarında Şirvanşah II. Ferruhzâd tarafından bir cami yaptırılmıştır. Özgün yapı 1936'da Bolşevikler tarafından yıkıldı; bugünkü cami 1990'larda aynı yerde yeniden inşa edildi. NOT: Musa el-Kâzım soyu yalnızca türbe kitabesine ve dinî geleneğe dayanır, erken kaynaklarca bağımsız olarak doğrulanmamış olup geleneksel/menkıbevî bir kimliklendirmedir. (Kaynak: İngilizce Vikipedi 'Bibi-Heybat Mosque'; Wikishia 'Bibi Heybat')

Diri Baba

Diri Baba, Şirvan bölgesinde hürmet gören bir sufî münzevî/mistik olup, yerel gelenek bedeninin çürümeden kaldığına inanır ('Diri Baba' kabaca 'yaşayan baba' demektir). İki katlı türbe, Maraza'nın üstündeki bir kaya yüzüne oyularak inşa edilmiş olup 'asılı' bir görünüm verir ve ortaçağ Şirvan tasavvufuyla ilişkili Azerbaycan'ın en önemli anıtlarından biridir. Türbe 1402 (yaklaşık 805 H) tarihlidir; bir kitabede Şirvanşah I. İbrahim'in adı geçer. 17. yüzyıldan itibaren bir hac mahalli haline gelmiştir. (Kaynak: İngilizce Vikipedi 'Diri Baba Mausoleum'; Azerbaycan Kültürel Miras Ajansı heritage.org.az)

Rahime Hatun (Nardaran Piri)

Rahime Hatun, yerel olarak sekizinci imam Ali er-Rıza'nın (İmam Rıza) kız kardeşi olarak hürmet görür. Nardaran piri, Azerbaycan'ın en önemli Şiî hac mahallerinden biri olup gelenek kökenini 8. yüzyıla dayandırır. 1990'ların sonunda kabir üzerine iki katlı büyük bir Rahime Hatun Cami-Türbe külliyesi inşa edilmiş, zemin kat kutsal mahal olarak korunmuştur. NOT: İmam Rıza'nın kız kardeşi olma soyu geleneksel/menkıbevî olup bağımsız olarak doğrulanmamıştır. (Kaynak: İngilizce Vikipedi 'Nardaran'; gomap.az hac POI kaydı)

İsa Efendi

Şeyh

İsa Efendi, Dağıstan kökenli bir Nakşibendî sufî şeyhi (pir) olup, 20. yüzyıl başında Gürcistan'ın Pankisi Vadisi'nde Nakşibendî tarikatını tanıtıp yaymış ve yaklaşık 15 yıl burada yaşamıştır. 1930'larda vefat etmiştir. Doğu Gürcistan'daki (etnik Azeri) Kabal köyündeki kabri aktif bir ziyaretgâh olup, hem Sünnî Azeriler hem de Pankisili Kist Müslümanlar tarafından dua, sadaka ve şefaat (özellikle adaklar ve hastalar için) niyetiyle ziyaret edilir. (Kaynak: George Sanikidze, 'Muslim Minorities of Georgia', ayk.gov.tr; Berkeley ISEEES 'Islam and Islamic Practices in Georgia')

Hacı ve Mengli Giray Han Türbesi (Salaçık)

Han

Kırım Hanlığı'nın kurucusu Hacı I. Giray (ö. 1466) ikametgâhını Çufut Kale yakınındaki Salaçık'ta kurmuş; oğlu Mengli I. Giray bu sekizgen kesme taş türbeyi 1501'de (yanındaki Zincirli Medrese ile birlikte) inşa ettirmiştir. Hacı Giray, Mengli Giray (ö. 1515) ve han ailesinden onlarca kişi burada defnedilmiştir. Hânedânî bir yapı olmakla birlikte Kırım hanları kutsal bir konuma sahip görülmüş ve mahal hürmet edilen bir Müslüman türbe külliyesidir. (Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi 'Mengli Giray Türbesi'; İngilizce Vikipedi 'Meñli I Giray' / 'Hacı I Giray')