Allah Dostları

Ömer b. Abdurrahman el-Attâs

Seyyid, Habîb, Kutbü'l-Enfâs, Şeyh

Ömer b. Abdurrahman el-Attâs (ö. 1072/1652), soyu Hz. Ali'ye ulaşan Bâ Alevî seyyid ailesine mensup büyük sûfî ve âlimdir; "Kutbü'l-Enfâs" lakabıyla tanınır ve Bâ Alevî'nin Attâsiyye kolunun kurucusudur. Hüseyin b. Ebûbekir b. Sâlim gibi devrin hocalarından ders almış, Hadramut'ta manevî önder kabul edilmiştir. En meşhur eseri, âyet ve hadislerden derlediği, bugün de yaygın okunan Râtibü'l-Attâs adlı zikir/dua mecmuasıdır. Hayatının son dönemini geçirdiği Hureyda beldesinde vefat edip oraya defnedilmiştir.

Ali b. Ebî Bekir es-Sekrân (es-Sekkâf)

Seyyid, Habîb, İmam, Şeyh

Ali b. Ebî Bekir es-Sekrân (818/1415 – 895/1489), Yemen'in Hadramut bölgesindeki Terim'de doğmuş, Bâ Alevî seyyid ailesine mensup Şâfiî-Eş'arî bir âlim, sûfî ve mutasavvıf şairdir; Abdurrahman es-Sekkâf'ın torunu ve Ebû Bekir es-Sekrân'ın oğludur. Şeriat ile hakikati birleştiren bir mürşid olarak tanınmış, tasavvuf ağırlıklı zengin bir divan bırakmıştır. Başlıca eseri Maâricü'l-hidâye olup ayrıca el-Berkatü'l-müşîka fî zikri libâsi'l-hırka gibi eserleri vardır; Terim'de kendi adıyla anılan bir cami ve zâviye kurmuştur. 895 (1489) yılında Terim'de vefat etmiş ve Zanbel (Zenbil) Mezarlığı'na defnedilmiştir.

Sarı Saltuk (Kaliakra Makamı)

Sarı Saltuk (ö. 697/1297-98), Anadolu ve Balkanlar'ın Türkleşmesi ile İslâmlaşmasında etkili olmuş, kerametleriyle efsaneleşen bir Türk alperenidir. Vefatının ardından adına Balkanlar'dan Anadolu'ya kadar birçok makam oluşmuştur; asıl kült merkezi ve vefat yeri Babadağı (Romanya) kabul edilir (TDV, "Sarı Saltuk", Machiel Kiel; A. Y. Ocak, Sarı Saltık, TTK 2002). Bulgaristan'daki Kaliakra Burnu'ndaki makam, Osmanlı döneminde burada bulunan ve zatın emanetlerini koruduğu rivayet edilen bir Bektaşî dervîş tekkesine dayanır. Bu makam zatın çok sayıda ihtilaflı ziyaretgâhından biridir (çok görüşlü şeffaf sunum).

Şeyh Magelung Sakti (Cirebon)

Şeyh, Pangeran

Kuzey Cirebon'da hürmet gören bir İslâm dâîsi; menkıbeye göre Şam diyarından gelip Sunan Gunung Jati'nin müridi ve yardımcısı olmuştur (Laduni.id; Kemenparekraf resmî turizm envanteri). Rivayet, kesilemeyen uzun saçını topladığı ("magelung") ve onu kesebilecek bir üstat ararken Sunan Gunung Jati'nin bunu başardığını anlatır. Cirebon geleneğinde Nyi Mas Gandasari ile birlikte anılır. Karangkendal'daki (Kapetakan, Cirebon) türbe kompleksi, Cirebon Sultanlığı figürlerine özgü kırmızı tuğla duvarları ve "Sumur Puser Bumi" adlı kutlu kuyusuyla popüler bir ziyaretgâhtır. Hayatı büyük ölçüde menkıbevîdir ve ölüm yılı kesin değildir (çok görüşlü, folklorik sunum).

Ebûbekir es-Sekrân b. Abdurrahman es-Sekkâf

Seyyid, Habîb, İmam, Şeyh

Ebûbekir es-Sekrân, Hadramut'un Terim şehrinde yetişen Bâ Alevî seyyid ailesine mensup bir sûfî ve âlimdir; babası büyük mürşid Abdurrahman es-Sekkâf'tır. İbadet ve zikre öylesine dalıp çevresinden habersiz kaldığı için "es-Sekrân" (manevî sarhoşluk hâlindeki) lakabıyla anılmıştır. Nesli, oğulları Ali es-Sekrân ve büyük velî Abdullah el-Aydarûs üzerinden Bâ Alevî'nin en meşhur kollarını (Aydarûsiyye) doğurmuştur. Terim'de vefat etmiş ve aile büyükleriyle birlikte Zanbel (Zenbil) Mezarlığı'na defnedildiği aktarılır. Vefat yılı geleneksel kaynaklarda 821 (1418) olarak verilir; akademik kaynaklarda kesin sayı teyidi sınırlı olduğundan bio'da bu ihtiyat belirtilmiştir.

İsmâil b. İbrâhim el-Cebertî

Şeyh, Şeyhü'l-İslâm, Seyyid

İsmâil b. İbrâhim el-Cebertî (722/1322 – 806/1403), Yemen'in Zebîd şehrinde yetişen, Resûlî dönemi tasavvufunun önde gelen mutasavvıflarından ve İbnü'l-Arabî ekolünün (vahdet-i vücûd) savunucusudur. Kâdiriyye silsilesine bağlı olup adına nisbet edilen Cebertiyye tarîkatının kurucusu kabul edilir; müridlerine Fusûsü'l-hikem'i tavsiye etmesi ve günlük Yâsîn virdiyle tanınmasıyla mensupları "ehl-i Yâsîn" diye anılmıştır. En meşhur talebesi, İnsân-ı Kâmil müellifi Abdülkerîm el-Cîlî'dir. Vefatında Zebîd'deki Bâb-ı Sihâm Kabristanı'na defnedilmiş ve kabri üzerine bir türbe inşa edilmiştir.

Abdurrahman es-Sekkâf b. Muhammed

Seyyid, İmam, Kutbü'l-irşâd, Şeyh

Abdurrahman es-Sekkâf (739/1338 – 819/1416), Bâ Alevî geleneğinin Terim'deki büyük atalarından olup Sekkâf (Âlü's-Sekkâf) kolunun kurucusu sayılır ve el-Fakīh el-Mukaddem'e yakınlığı sebebiyle "el-Mukaddemü's-sânî" diye anılır. Manevî hâllerini bir tavan (sakf) gibi tevazu altında gizlediği için "Sekkâf" lakabını almıştır. Gazzâlî'nin İhyâ'sı, Kuşeyrî Risâlesi ve Sühreverdî'nin Avârifü'l-maârif'i gibi klasik eserleri okutmuş, Hadramut'ta on cami inşa ettirmiştir. On üç oğlu (aralarında Ömer el-Muhdâr ve Ebûbekir es-Sekrân) âlim olmuş; kendisi babasının yanında Terim'in Zanbel (Zenbil) Mezarlığı'na defnedilmiştir.

Ubeydullah b. Ahmed el-Muhâcir

Seyyid, Şeyh

Bâ Alevî ailesinin Yemen'deki ilk büyük ceddini temsil eden zatlardandır; Basra'dan Hadramut'a hicret eden atası Ahmed b. Îsâ el-Muhâcir'in oğludur. Babasının ardından Terim yakınındaki es-Sumal köyüne yerleşmiş ve 383 (993) yılında burada vefat etmiştir. Oğlu Alevî, ailenin Yemen'de doğan ilk ferdi olup bütün Bâ Alevî (Alevîoğulları) silsilesi bu koldan gelir. Kabrinin bulunduğu es-Sumal için çapraz-doğrulanmış sayısal koordinat bulunmadığından harita pini konulmamıştır.

Ali b. Muhammed el-Habeşî

Habîb, Seyyid, İmam, Şeyh

Habîb Ali b. Muhammed b. Hüseyin el-Habeşî (1259/1843 – 1333/1915), Bâ Alevî tarîkatına mensup büyük bir sûfî âlim, şair ve mürşiddir; soyu Peygamber'e dayanan seyyid bir Habîb'dir. En meşhur eseri, Peygamber'in doğumunu anlatan meşhur mevlid Simtü'd-dürer'dir. 1295/1878'de Seyûn şehrinde Mescidü'r-Riyâd'ı inşa etmiş ve yanında Hadramut'un ilk büyük ilmî ribâtı olan Ribâtü's-Seyûn'u kurarak dünyanın dört bir yanından talebe yetiştirmiştir. Vefatında Seyûn'da annesinin kabri yakınına defnedilmiş, üzerine büyük bir kubbe yaptırılmıştır. Türbesi için çapraz-doğrulanmış bina-seviyesi sayısal koordinat teyit edilemediğinden harita pini konulmamıştır.

Ömer el-Muhdâr b. Abdurrahman es-Sekkâf

İmam, Habîb, Seyyid, Şeyh

Abdurrahman es-Sekkâf'ın oğlu olan Ömer el-Muhdâr, XV. yüzyıl Terim'inde Bâ Alevî cemaatinin kurumsallaşmasını sağlayan önder âlim ve mutasavvıftır. Kalabalık bir istişare meclisi kurup Terim, Şihr ve Mukallâ'daki cami, vakıf ve sosyal yardım işlerini düzene koymuştur. Adını taşıyan ve dünyanın en yüksek kerpiç minarelerinden birine (yaklaşık 50 m) sahip el-Muhdâr Camii'ni yaptırmıştır. Öğle namazında secde hâlindeyken vefat etmiş ve Terim'in Zanbel (Zenbil) Mezarlığı'na atalarının yanına defnedilmiştir.

Şeyh Abdullah Fahim bin İbrahim

Şeyh, Müftü

Malay-Osmanlı asıllı İslâm âlimi, milliyetçi ve felek (astronomi) uzmanı (yaklaşık 1869/1870 Mekke – 27 Nisan 1961 Kepala Batas, Penang). Penang'ın ilk müftüsüdür (görev 1951–1956). Felekî/İslâmî hesaplamayla Malaya'nın bağımsızlığı için uğurlu tarih olarak 31 Ağustos 1957'yi belirlemiş, aksi hâlde uygun tarihin 1962'ye kalacağını bildirmiştir (en.wikipedia, "Syeikh Abdullah Fahim"; Penang Din İşleri Dairesi JAIPP). Malezya'nın 5. Başbakanı Abdullah Ahmad Badawi'nin dedesidir. Kabri, kökeni 1784'e uzanan tarihî Masjid Al-Jamiul Badawi'de (Bertam/Kepala Batas) bulunur. Koordinat tek kaynaklı olduğundan pin verilmemiştir (kendi adını taşıyan yeni Masjid Abdullah Fahim ile karıştırılmamalıdır).

Şeyhûnâ Halîl el-Bangkalânî

Şeyh, Şeyhûnâ

Nusantara'nın en büyük âlimlerinden; Arap dili, fıkıh ve hadis üstadı (25 Mayıs 1835 – 24 Nisan 1925). Bangkalan'da (Madura, Doğu Cava) doğdu ve orada vefat etti. Nahdlatü'l-Ulemâ'nın kurucularının, başta KH Hâşim Eş'arî olmak üzere, hocasıdır; yaklaşık 1920'deki yönlendirmesi ve himmeti, NU'nun 1926'da kuruluşunun manevî temeli sayılır (NU Online Jatim; syaichona.net biyografisi; Kompas). Cenazesine beş yüz binden fazla kişinin katıldığı nakledilir. Martajasah'taki kabir kompleksi (cami ve mübarek bir kuyuyla birlikte) Endonezya'nın en yoğun ziyaretgâhlarındandır; 2025'te ulusal kahraman ilan edilmiştir. Koordinat tek kaynaklı olduğundan (çapraz doğrulanamadı) pin verilmemiştir.

Şeyh Ma'rûf Bâ Cemmâl el-Kindî

Şeyh, Kutub, Ârif-billâh

Şeyh Ma'rûf b. Abdullah Bâ Cemmâl el-Kindî (893/1488 – 969/1561), Şibâm'da doğmuş, Hadramut'un önde gelen sûfî mürşidlerindendir. İbrâhim b. Abdullah Bâ Harmûz'dan 928'de irşad icâzeti almış; kırkı aşkın halîfe yetiştirmiş, Ebûbekir b. Sâlim gibi büyük sûfîler kendisinden feyz almıştır. Bilinen müstakil bir telif eseri kaydedilmemiştir. 949'da Şibâm'dan Vâdî Dev'an'a geçmiş, Bâde beldesine yerleşip 969'da orada vefat etmiş; kabri üzerine küçük bir kubbe yapılmış ve her yıl Zilhicce'de düzenli bir ziyâra geleneği oluşmuştur.

Datuk ri Bandang (Abdülmakmûr, Hatîb Tunggal)

Datuk, Hatîb

Güney Sulawesi'yi İslâmlaştıran Minangkabaulu fıkıh âlimi ve dâî (17. yüzyıl başı). Arkadaşlarıyla birlikte Luwu, Gowa, Tallo, Gantarang (Sulawesi), Kutai (Kalimantan) ve Bima (Nusa Tenggara) krallıklarında İslâm'ı yaydı; 1605'te Luwu racasını, ardından Gowa ve Tallo hükümdarlarını İslâm'a kazandırarak Güney Sulawesi'nin resmî İslâmlaşmasını başlattı (id.wikipedia, "Datuk ri Bandang"; Detik.com biyografisi). Makassar'a yerleşip orada vefat etti; içinde 61 kabir bulunan türbesi, özellikle Ramazan öncesi büyük bir ziyaretgâhtır ve kültür mirası (cagar budaya) olarak korunur. Ölüm yılı kaynaklarda kesin verilmez.

Sultan Mevlana Hasaneddin Banten

Sultan, Mevlana

Banten Sultanlığı'nın kurucusu ve ilk sultanı (saltanatı yaklaşık 1552–1570). Wali Songo'dan Sunan Gunung Jati'nin oğludur ve Banten'e İslâm'ı yayan şahsiyet olarak bilinir; nüfuzunu Lampung'a kadar genişletmiş, Banten'i önemli bir biber limanı hâline getirmiştir (en.wikipedia, "Maulana Hasanuddin of Banten"; Wikidata Q3384157). Azmatkhan seyyid soyuna mensuptur. Kabri, Banten Lama'daki (Serang) Büyük Banten Camii'nin kuzeyindeki hanedan türbe kompleksinde olup büyük bir ziyaretgâhtır.

Sunan Prawoto (Râden Mukmin)

Sunan, Sultan

Demak Sultanlığı'nın dördüncü sultanı (saltanatı 1546–1549); Sultan Trenggana'nın oğludur. Başkenti Prawoto tepesine (bugün Prawoto köyü, Sukolilo, Pati, Orta Cava) taşıdı ve devlet işlerinden çok dinî ilme yönelmesiyle tanındı; "Sunan" lakabını taşır (id.wikipedia, "Sunan Prawoto"; Pati Kabupaten resmî turizm sitesi). 1549'da amcaoğlu Arya Penangsang'ın gönderdiği Rangkud tarafından öldürüldü. Kabrinin Prawoto'da mı yoksa Demak Ulu Camii avlusunda mı olduğu akademik olarak tartışmalıdır (Thaqafiyyat dergisi, UIN Sunan Kalijaga); kesin koordinat doğrulanamadığından pin verilmemiştir.

Şeyh Şemseddin es-Sumatranî

Şeyh, Şeyhülislâm

Malay-Aceh dünyasının önde gelen mutasavvıf âlimi (yaklaşık 1570 – 1630). Pasai'de (Kuzey Aceh) doğdu; Sultan İskender Muda döneminde (1607–1636) Şeyhülislâm, müftü ve kadı olarak Aceh sarayının başdanışmanıydı (id.wikipedia, "Syamsuddin As-Sumatrani"; JESP 2021 akademik makalesi). Hamza Fansûrî'nin talebesi ve şârihi olarak, Malay dünyasında vücûdiyye (vahdet-i vücûd) öğretisini ve "martabat tujuh" (yedi mertebe) sistemini geliştiren en önemli isimdir; Malayca-Cavi, Arapça ve Farsça eserler verdi. 1630'da Aceh'in Portekiz elindeki Malakka'ya düzenlediği sefer sırasında vefat etti; kabrinin yeri (Malakka / Pulau Sangiang) tartışmalı olduğundan pin verilmemiştir.

Şerefeddin Yahyâ Menerî

Mahdûmü'l-Mülk

Firdevsiyye kolunun merkezî şahsiyeti büyük Hint sûfîsi (ö. 782/1381); 689/1290'da Bihâr yakınındaki Mâner'de doğdu (TDV İslâm Ansiklopedisi, "Mânerî, Şerefeddin"). Sonârgâon'da (Dhaka bölgesi) tahsil gördü; Necîbüddin Firdevsî'ye intisap ederek Kübreviyye'nin Firdevsiyye şubesinin başlıca temsilcisi oldu. Bihâr (Şerif)'te bir hankâh kurdu ve yüzlerce mektuptan oluşan "Mektûbât" (Mektûbât-ı Sadî: 100 mektup; Mektûbât-ı Dü-Sadî: 200 mektup) ile "Melfûzât" külliyatıyla ün kazandı. Türbesi (Badî Dergâh) Bihar Şerif'te olup büyük bir ziyaretgâhtır. Not: Vefat yılı Wikidata'da 782, TDV'de 783 hicrî verilir (Gregoryen 1381 sabit); ayrıca Patna yakınındaki Mâner Şerif'teki farklı zatlarla karıştırılmamalıdır (şeffaflık notu). Koordinat Wikipedia ve Wikimapia ile çapraz doğrulanmıştır.

Şeyh Hamza Mahdûm

Sultânü'l-ârifîn, Mahdûm Sâhib

Keşmir'in 16. yüzyıl velîsi (ö. 984/1576); asıl adı Muhammed Hamza Râyna olup "Sultânü'l-ârifîn" ve "Mahbûbü'l-âlem" unvanlarıyla anılır (Wikipedia, "Hamza Makhdoom"; Greater Kashmir). Sührevirdî-Kübrevî geleneğine mensuptur. Türbesi (Mahdûm Sâhib / Ziyâret-i Hazret-i Sultân), Srinagar'daki Hârî Parbat (Koh-i Mârân) tepesinin güney yamacındadır; ilk yapı Bâbürlü hükümdarı Ekber döneminde inşa edilmiş, Afgan idaresinde vali Atâ Muhammed Han tarafından yaklaşık 1821'de yenilenmiştir. 900/1494'te doğduğu nakledilir. Koordinat OpenStreetMap ve Wikimapia (~10 m yakınlık) ile çapraz doğrulanmıştır; türbe binası, tepe/kale konumundan ayrıdır.

Seyyid Yûsuf el-Hüseynî (Râcâ el-Kattâl)

Seyyid

Nizâmeddîn Evliyâ'nın müridi olan Horasan asıllı bir seyyid (ö. 731/1330); ünlü Çiştî şeyhi Seyyid Muhammed Gîsûdırâz'ın (Bânde Nevâz) babasıdır. TDV İslâm Ansiklopedisi, Gîsûdırâz'ın babasının "Seyyid Râcâ el-Kattâl" diye tanınan Seyyid Yûsuf el-Hüseynî olduğunu ve 731/1330'da vefat ettiğini açıkça belirtir (TDV, "Gîsûdırâz"). "Kattâl" (öldüren) lakabı, riyâzetle nefsanî arzuları öldürmesine izâfe edilir. Kabri Khuldabad'dadır. Not: Kaynaklarda "Şah Râcû Kattâl" adı birden çok şahsiyete karıştırılır (özellikle Haydarâbâd'da ö. 1092/1681 olan Şah Râcû Kattâl II); bu kayıt yalnız Gîsûdırâz'ın babasını, TDV verisine göre kaydeder. Kabir koordinatı için bağımsız iki sayısal kaynak bulunamadığından pin verilmemiştir (şeffaflık notu).

Muntecebüddin Zer Zerî Zer Bahş

Şeyh

Dekken'deki en erken Çiştî şeyhlerinden biri (ö. 709/1309). Nizâmeddîn Evliyâ'nın müridi ve Burhâneddin Garîb'in kardeşi olup 14. yüzyıl başında Aurangâbâd bölgesine gönderildi; "Dülhâ Miyân" lakabıyla da anılır (Wikipedia, "Zar Zari Zar Baksh"; New Age Islam). Khuldabad'da kardeşinin türbesine yakın olan dergâhı hâlâ faal bir ziyaretgâhtır. Not: 709 hicrî tarihi tek bir menkıbevî kaynağa dayanır ve Wikipedia'nın verdiği kesin gün ("15 Ağustos 1309") belgeye dayanmayıp gelenek olarak kabul edilmelidir; kerâmet ve neseple ilgili anlatılar menkıbevîdir (şeffaflık notu). Müstakil TDV maddesi yoktur.

Baba Kamber Haskaj

Baba

Baba Kamber Haskaj (ö. 1913), Berat karşısında Osum Nehri kıyısındaki Velabisht köyünün batısındaki tepede 1870'te kurduğu Bektaşî tekkesiyle bilinen bir babadır (R. Elsie, The Albanian Bektashi, 2019, Hasluck 1929 ve Clayer 1990'a dayanarak). F. W. Hasluck tekkeyi I. Dünya Savaşı öncesinde gösterişli bir yapı olarak tarif etmiş; bina 1914 dolaylarında yıkılmış, 1967'de komünist din karşıtı kampanyada tamamen yerle bir edilmiştir. Köylülerin gizlice sakladığı naaşlar, 2009'da özgün on iki köşeli biçimiyle yeniden inşa edilen türbeye geri getirilmiştir. Tekke, Skrapar'daki Prishta tekkesine bağlıydı.

Kutbü'l-Âlem (Seyyid Burhâneddin Abdullah el-Buhârî)

Seyyid, Kutbü'l-Âlem

Gucerât Buhârî seyyidlerinin atası sayılan Sührevirdî sûfîsi (ö. 1452); Uch'ta yaklaşık 1388'de doğdu (Wikipedia; Encyclopaedia of Islam). Celâleddin Sürhpûş Buhârî soyundan gelen Mahdûm-i Cihâniyân silsilesine mensuptur; Sultan I. Ahmed Şah'ın sarayına gelerek Ahmedâbâd yakınındaki Vatva'ya yerleşti ve orada vefat etti. Şah Âlem'in (ö. 1475) babasıdır. Not: Güvenilir bir hicrî yıl kaydı bulunamadığı için death_hijri boş bırakılmıştır; vefat yılı bazı kaynaklarda 1452, bazılarında 1453 verilir (şeffaflık notu). Müstakil TDV maddesi yoktur; kuyu suyunun bala dönüşmesi gibi kerâmet anlatıları menkıbevîdir.

Ahî Sirâceddin (Osman Sirâceddin)

Âinâ-yı Hind

14. yüzyıl Çiştî şeyhi (ö. 758/1357); Nizâmeddîn Evliyâ'nın kıdemli halifelerinden olup "Âinâ-yı Hind" (Hindistan'ın Aynası) unvanıyla anıldı (Wikipedia; TDV İslâm Ansiklopedisi, "Çiştiyye"). Şeyhinin vefatından sonra Bengal başkentleri Gaur ve Pandua'ya yerleşti; Çiştîliğin Bengal'de yayılmasında kilit isim kabul edilir ve başhalifesi Alâü'l-Hak'tır (Banglapedia). Kabri Malda yakınlarındaki Sadullapur'da (Pîrânâ Pîr Dergâhı) olup her yıl Ramazan Bayramı'nda urs düzenlenir. Not: Vefat yılı hicrî 758 (Banglapedia) veya 759 (TDV) olarak verilir; doğum tarihi (1238/1258) belirsizdir (şeffaflık notu). Kabir için yalnız tek sayısal koordinat kaynağı bulunduğundan pin verilmemiştir.