Bağdat Evliyaları ve Türbeleri

Necmeddîn-i Dâye

Kübrevî şeyhi ve müfessir; Farsça mensur tasavvuf eserleri içinde en yaygın okunan kitaplardan Mirsâdü'l-ibâd 'ın müellifi. Tam adı Ebû Bekr Necmüddîn-i Dâye Abdullah b. Muhammed b. Şâhâver el-Esedî er-Râzî 'dir; Necmeddîn-i Râzî olarak da bilinir. Kübreviyye tarihinde önemli bir yeri olan Dâye, bir şeyh olarak tarikat ve irşad faaliyetiyle değil eserleriyle tanınmıştır. 573 (1177) yılında Rey'de doğdu. Necmeddin adı mahlas olarak kullandığı “Necm/Necmâ” kelimesinden gelir; Dâye (sütanne) lakabı ise çok sayıda mürid yetiştirdiğine işaret eder. Bununla birlikte kaynaklarda yalnız Deymûnî adlı bir müridinin adı geçer. 599'da (1202) ilim tahsili için Rey'den ayrıldı; ertesi yıl Mısır'da bulunduğu anlaşılmaktadır. Oradan Hicaz'a geçti, hac dönüşü bir süre Bağdat'ta kaldı. Ardından Horasan'a, daha sonra Hârizm'e gitti; Hârizm'den Irak'a dönüp Bağdat'ı ve diğer şehirleri dolaştı, Azerbaycan'ı ziyaret etti. Özellikle hadis ve tefsir dersleri almak için tekrar Horasan'a döndü. Bir süre burada kaldıktan sonra Kübreviyye tarikatının pîri Necmeddîn-i Kübrâ 'nın halkasına katılmak amacıyla Hârizm'e gitti. Necmeddîn-i Kübrâ onun tasavvufî eğitimiyle Mecdüddin el-Bağdâdî 'yi görevlendirdi. Hârizm Moğollar'ca istilâ edilmeden önce veya Mecdüddin el-Bağdâdî'nin Hârizmşah Alâeddin tarafından öldürülmesinin ardından Hârizm'den ayrılıp Rey'e döndü. Moğol tehlikesi burayı da tehdit edince Hemedan'a geçti; kendisinin de itiraf ettiği gibi Rey'den ayrılarak ailesini Moğollar elinde ölüme terketmiş oldu. Bir yıl Hemedan'da kaldıktan sonra Erbil ve Diyarbekir yoluyla Anadolu'ya geçti. Malatya'da Halife Nâsır-Lidînillâh'ın danışmanı Şehâbeddin es-Sühreverdî ile tanıştı ve ondan Anadolu Selçuklu Sultanı Alâeddin Keykubad'a sunulmak üzere bir tavsiye mektubu aldı. Ramazan 618'de (Kasım 1221) Kayseri'ye ulaştı; ünlü eseri Mirsâdü'l-ibâd 'ı 620'de (1223) Sivas'ta Alâeddin Keykubad'a takdim etti. Abdurrahman-ı Câmî, onun Konya'da Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî ve Sadreddin Konevî ile görüştüğünü belirtir ve şu rivayeti nakleder: akşam namazında imamlık yapan Necmeddin iki rek'atta da Kâfirûn sûresini okumuş, Mevlânâ da Sadreddin'e “Birini sizin için, birini bizim için okudu” diye şaka yapmıştır. Yaklaşık üç yıl Orta Anadolu'da kaldıktan sonra 621 (1224) yılında Mengücüklü Sultanı Alâeddin Dâvud Şah'ın hüküm sürdüğü Erzincan'a gitti ve Mermûzât-ı Esedî der Mezmûrât-ı Dâvûdî adlı eserini burada onun adına kaleme aldı. Erzincan'da umduğu ilgiyi göremeyince Abbâsî halifeliğinin hizmetinde bulunmak üzere Anadolu'yu terkedip Bağdat'a gitti. 622'de (1225) Halife Zâhir-Biemrillâh tarafından Tebriz'e, Celâleddin Hârizmşah'a elçi olarak gönderildi ve bir süre Tebriz'de ikamet etti. Hayatının yaklaşık son otuz yılını Bağdat'ta geçirdi; Bahrü'l-hakāik ve'l-meânî adlı tefsirini bu dönemde yazdı. 654'te (1256) Bağdat'ta vefat etti ve Şûnîziyye Kabristanı'nda Cüneyd-i Bağdâdî ile Serî es-Sakatî'nin mezarları yanına defnedildi. Eserleri — ① Mirsâdü'l-ibâd mine'l-mebde' ile'l-meâd : İran, Türkiye, Hindistan ve Orta Asya kütüphanelerinde çok sayıda nüshası bulunan, diğer Kübrevî müelliflerinin eserlerinden daha etkili olmuş, edebî ve tesirli bir Farsça ile yazılmış eser; bir mukaddime ile beş bölümden oluşur. Yaratılış mertebeleri, nübüvvet ve dinin boyutları, tasavvuf âdâb ve erkânı, rüya ve müşâhedeler, zikirden doğan nurun renkleri, insanın bâtınî sûreti ve farklı mesleklerden kazanılan mânevî faydalar başlıca konularıdır. 825 (1422) yılında Karahisarlı Kāsım b. Muhammed tarafından İrşâdü'l-mürîd ile'l-Murâd adıyla Türkçe'ye çevrilip II. Murad'a ithaf edilmiş; Çin müslümanlarının temel tasavvufî metinlerinden biri olarak 1670'li yıllarda Wu Zixan tarafından Çince'ye çevrilmiş ve bu tercüme XX. yüzyıl başlarına kadar okunmuştur; Hamid Algar eseri İngilizce'ye tercüme etmiştir (New York 1982). ② Bahrü'l-hakāik ve'l-meânî fî tefsîri's-seb'i'l-mesânî : Aynü'l-hayât ve et-Te'vîlâtü'n-Necmiyye adlarıyla da anılan, Kur'an'ın zâhir ve bâtın anlamlarını mezcetmeyi hedefleyen geniş hacimli tefsiri; geniş etkisine rağmen henüz neşredilmemiştir. ③ Mermûzât-ı Esedî der Mezmûrât-ı Dâvûdî : Alâeddin Dâvud Şah'a ithaf edilen, on bölümlük, Mirsâd 'ın “özel bir edisyonu” niteliğindeki eser; ilk bölümde “Ben gizli bir hazine idim” sözü kelime kelime şerhedilir. ④ Menârâtü's-sâirîn ve makāmâtü't-tâirîn : muhtemelen son yıllarında yazılan, Mirsâd 'ın Arapça versiyonu niteliğindeki on bölümlük eser. ⑤ Risâle-i Işk u Akl : Harakānî'nin “Sûfî mahlûk değildir” şathiyesinin şerhi. ⑥ Eş'âr-ı Şeyh Necmüddîn Râzî : eserlerinde ve tezkirelerde geçen şiirlerinden derlenmiştir. ⑦ Risâletü't-tuyûr : Rey'de yaşanan zulmü anlattığı, yaklaşık 590 (1194) yılında yazdığı küçük risâle. Ayrıca otuz fıkhî sorunun cevabını içeren Sirâcü'l-kulûb ile Hasretü'l-mülûk ve Tuhfetü'l-Habîb adlı iki risâlesi vardır.

Hallâc-ı Mansûr (Hüseyin b. Mansûr)

Asıl adı Ebü'l-Mugīs el-Hüseyin b. Mansûr olan Hallâc-ı Mansûr (ö. 309/922), tasavvuf tarihinin en tartışmalı ve etkili simalarından biridir; 244 (858) civarında İran'ın Fars bölgesinde (Tûr/Beyzâ) doğdu, Vâsıt, Tüster ve Bağdat'ta yetişti (TDV İslâm Ansiklopedisi, "Hallâc-ı Mansûr"). "Ene'l-Hak" sözüyle şöhret buldu ve söylemleri döneminin ulemâsı arasında büyük ihtilâfa yol açtı; Bağdat'ta uzun bir muhâkeme sonucu idam edildi (TDV; Wikidata Q172862). Rivayete göre gövdesi yakılıp külleri Dicle'ye savrulduğu için fizikî bir kabri kalmamış, idam yeri ve çeşitli beldelerdeki makamlar zamanla ziyaret edilmiştir; bu sebeple kesin bir kabir konumu tespit edilememektedir (şeffaflık notu).

Ebû Saîd el-Mübârek el-Mahzûmî

Hazret

Ebû Saîd (Ebû Sa'd) el-Mübârek b. Ali el-Mahzûmî el-Muharrimî (ö. 513/1119), Bağdatlı Hanbelî fakihi ve mürşiddir; Abdülkādir-i Geylânî'ye şeyhlik hırkasını giydiren ve Bâbülezec Medresesi'ni ona devreden hocasıdır. Kādiriyye silsilesinde Ebü'l-Hasan el-Hekkârî'den sonra gelir ve silsile onun üzerinden Geylânî'ye bağlanır; TDV İslâm Ansiklopedisi'nin "Abdülkādir-i Geylânî" ve "Kādiriyye" maddelerinde anılır. Bağdat'ta Bâbülezec semtine defnedildiği nakledilir; kabrinin kesin konumu çift bağımsız sayısal kaynakla doğrulanamamıştır. (Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi "Abdülkādir-i Geylânî"; TDV İslâm Ansiklopedisi "Kādiriyye".)

Ebû Bekir eş-Şiblî

Hazret

Ebû Bekir Dülef b. Cahder eş-Şiblî (247/861-334/946), valilik görevini bırakıp tasavvufa yönelen ve Cüneyd-i Bağdâdî'nin yanında kemale eren Bağdat mektebinin büyük sûfîsidir. Cüneyd onun için "sûfîlerin tacı" demiş; mârifet ve tevhid konusundaki derin sözleri ve şathiyeleriyle tanınmış, Hallâc-ı Mansûr'un yakın dostu olmuştur. Kādiriyye silsilesinde Cüneyd'den sonraki halkadır; kabri Bağdat'ın A'zamiye semtindeki Hayzürân Mezarlığı'nda olup kesin koordinatı ikinci bağımsız kaynakla doğrulanamamıştır. (Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi "Şiblî, Ebû Bekir"; Kuşeyrî, er-Risâle.)

Ebü'l-Fazl Abdülvâhid et-Temîmî

Hazret

Ebü'l-Fazl Abdülvâhid et-Temîmî (ö. 425/1033), Bağdat'ta yaşamış Hanbelî âlimi ve sûfîdir; Kādiriyye silsilesinde Ebû Bekir eş-Şiblî ile Ebü'l-Ferec et-Tarsûsî arasındaki halkadır. TDV İslâm Ansiklopedisi'nin "Abdülkādir-i Geylânî" maddesinde Cüneyd-i Bağdâdî'ye ulaşan tarikat silsilesi içinde anılır. Hakkındaki bilgiler büyük ölçüde silsile kayıtlarıyla sınırlı olup kabrinin kesin yeri bilinmemektedir. (Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi "Abdülkādir-i Geylânî" [silsile]; Trimingham, The Sufi Orders in Islam.)

Ebü'l-Ferec et-Tarsûsî

Hazret

Ebü'l-Ferec Yûsuf et-Tarsûsî (ö. 447/1055), Bağdat'ta yaşamış bir sûfî olup Kādiriyye silsilesinde Abdülvâhid et-Temîmî ile Ebü'l-Hasan el-Hekkârî arasındaki halkadır. TDV İslâm Ansiklopedisi'nin "Abdülkādir-i Geylânî" maddesinde Cüneyd-i Bağdâdî'ye ulaşan tarikat silsilesi içinde zikredilir. Hayatına dair bilgiler silsile ve menâkıb kayıtlarıyla sınırlıdır; kabrinin kesin yeri bilinmemektedir. (Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi "Abdülkādir-i Geylânî" [silsile]; Trimingham, The Sufi Orders in Islam.)

Ebü'n-Necîb es-Sühreverdî

Şeyh

Ebü'n-Necîb Ziyâüddin Abdülkāhir el-Bekrî es-Sühreverdî (490/1097 dolayı, Sühreverd – 563/1168, Bağdat), Bağdat Nizâmiye Medresesi müderrisliği yapan büyük sûfî; Âdâbü'l-mürîdîn müellifi olup Sühreverdiyye ve Halvetiyye silsilelerinin kendisinde birleştiği kilit halkadır. Amcası Kādî Vecîhüddin Ömer'den hırka giydi; baş halifesi Kutbüddin el-Ebherî'dir. Bağdat'ta Dicle kıyısındaki kendi medresesi hazîresine defnedildi; kabrin bugünkü kesin yeri tesbit edilemediğinden koordinat verilmemiştir. (Kaynak: TDV 'Sühreverdî, Ebü'n-Necîb'; TDV 'Sühreverdiyye'.)

Muhammed ez-Zeccâc

Ebû Amr

Ebû Amr Muhammed b. İbrâhîm ez-Zeccâc en-Nîsâbûrî (ö. 348/959), erken dönem tasavvufunun Bağdat mektebine mensup sûfîlerdendir. Nîşâbur'da doğdu; Bağdat'ta Cüneyd-i Bağdâdî'nin sohbet halkasına katıldı, ayrıca Ebû Osman el-Hîrî ve Ruveym b. Ahmed gibi meşâyihle görüştü. Ömrünün uzun bir bölümünü Mekke'de mücâvir olarak geçirdi; Kuşeyrî'nin er-Risâle'si ve Sülemî'nin Tabakātü's-sûfiyye'si gibi klasik tabakat kaynakları vefatını 348 (959) yılı olarak kaydeder. TDV İslâm Ansiklopedisi'nin 'Mevleviyye' maddesinde Eflâkî'nin Menâkıbü'l-ârifîn'inden aktarılan silsilede Cüneyd-i Bağdâdî ile Ebû Bekir en-Nessâc arasındaki halka olarak yer alır. Kabrinin yeri kesin olarak bilinmediğinden haritada işaretlenmemiştir.

Cüneyd-i Bağdâdî

Seyyidü't-Tâife

Erken dönem tasavvufunun kurucu simalarından; seyyidü't-tâife (topluluğun efendisi) diye anılır. Tam adı Ebü'l-Kāsım Cüneyd b. Muhammed el-Hazzâz el-Kavârîrî 'dir. Bağdat'ta doğdu. Ailesi Nihâvend'den gelir ve şişe-cam ticaretiyle uğraşırdı; Kavârîrî nisbesi buradan, kendisinin ipek ticaretiyle meşgul olmasından gelen Hazzâz lakabı ise ayrıca verilmiştir. Fıkhı Ebû Sevr 'den okudu; hadis dersleri aldı. Tasavvufta başlıca hocaları dayısı Serî es-Sakatî ile Ebû Hamza el-Bağdâdî'dir. Tasavvufun temel kavram ve esaslarını tesbit eden isimdir. Sekr (kendinden geçme) yerine sahv (ayıklık) çizgisini tuttu ve tasavvufî tecrübeyi şeriata sıkı bağlılıkla birleştirdi. Tevhid , fenâ (benliğin yok oluşu) ve mîsâk (ezelî ahid) hakkındaki görüşleri sonraki tasavvufu derinden etkilemiştir. 297 (909) yılında vefat etti. Cenazesine altmış bine yakın kişinin katıldığı kaydedilir. Tesir Halkası — Kendisine seyyidü't-tâife ve tâvûsü'l-ulemâ denilmiştir; edipler sözünden, filozoflar fikrinden, kelâmcılar ilminden faydalanmak isterdi. Yetiştirdikleri arasında Ebû Muhammed el-Cerîrî, Ebû Bekir eş-Şiblî , İsmâil b. Nüceyd, Ali b. Bündâr es-Sayrafî ve Ebû Amr ez-Zeccâcî anılır. Hemen bütün tarikatlarca hürmetle anılmış, Gazzâlî ve İbnü'l-Arabî gibi isimleri etkilemiştir. Eserleri — Günümüze ulaşan metinleri mektup ve risâlelerinden oluşan er-Resâil 'dir; nüshaları Süleymaniye Kütüphanesi'ndedir. Süleyman Ateş bunları Cüneyd-i Bağdâdî: Hayatı, Eserleri ve Mektupları adıyla neşretmiştir (İstanbul 1970). Türbesi ve Külliyesi — Bağdat'ta Şûnîziyye Mezarlığı'na, dayısı Serî es-Sakatî'nin yakınına defnedilmiştir.

Abdülkâdir Geylânî

Gavsü'l-A'zam, Sultânü'l-Evliyâ

Kādiriyye tarikatının kurucusu; tam adı Muhyiddîn Ebû Muhammed Abdülkādir b. Ebî Sâlih Mûsâ Zengîdost el-Geylânî'dir. 470'te (1077) Hazar denizinin güneybatısındaki Gîlân eyalet merkezine bağlı Neyf köyünde doğdu. Nisbesi Arapça'da "el-Cîlî, el-Cîlânî", Farsça'da "Gîlî, Gîlânî", Türkçe'de Geylânî şeklinde telaffuz edilir. Babası Ebû Sâlih Mûsâ'nın dindar bir kimse olduğu bilinir; hakkında fazla bilgi yoktur. Devrin tanınmış zâhid ve sûfîlerinden Ebû Abdullah es-Savmaî'nin kızı olan annesi Ümmü'l-Hayr Emetü'l-Cebbâr Fâtıma 'nın da kadın velîlerden olduğu kabul edilir. Küçük yaşta babasını kaybetti; annesinin yanında ve dedesi Savmaî'nin himayesinde büyüdü. On sekiz yaşına gelince annesinden izin alarak bir kafileye katılıp devrin en önemli ilim merkezi olan Bağdat 'a gitti (1095). Orada Ebû Gālib b. Bâkıllânî, Ca'fer es-Serrâc, Ebû Bekir Sûsen ve Ebû Tâlib b. Yûsuf gibi âlimlerden hadis; Ebû Sa'd el-Muharrimî, Ebû Hattâb ve Kādî Ebû Hüseyin gibi hukukçulardan fıkıh; Zekeriyyâ-yı Tebrîzî gibi dilcilerden edebiyat okudu. Kısa zamanda usul, fürû ve mezhepler konusunda geniş bilgi sahibi oldu. Bağdat mutasavvıflarıyla yakın dostluklar kurduğu bu yıllarda Ebü'l-Hayr Muhammed b. Müslim ed-Debbâs (ö. 525/1131) vasıtasıyla tasavvufa intisap etti; kaynaklar tarikat hırkasını Debbâs'tan giydiğini ve onun damadı olduğunu bildirir. Hocası Ebû Sa'd'ın kendisine tahsis ettiği Bâbülerec'deki medresede hadis, tefsir, kıraat, fıkıh ve nahiv okuttu, vaaz vermeye başladı; bir süre sonra bunların hepsini bırakarak inzivaya çekildi. Menkıbeye göre yirmi beş yıl kadar süren inzivâ döneminin sonunda, başka biri yedirmedikçe kendi eliyle hiçbir şey yememeye ahdetmiş; aradan kırk gün geçtiği ve içinden "açım, açım" sesleri geldiği hâlde olağan üstü bir dayanma gücü göstererek direnmiştir. 1127 'de ilk defa vaaz vermeye başladığında ancak birkaç kişiye hitap ediyordu. Cemaati giderek arttığı ve medrese dar gelmeye başladığı için vaaz meclisini Bâbülhalbe 'deki bir camiye nakletti. Açık havada verdiği vaazlarını dinlemek için 70.000 kişinin Bağdat'a geldiği, arka saflarda bulunanların ön saftakiler kadar sesini rahatlıkla işittikleri rivayet edilir . Karşılaştığı kimseleri hemen tesiri altına aldığı için Bâzullah (Allah'ın şahini) ve el-Bâzü'l-eşheb (avını kaçırmayan şahin) unvanlarıyla da anılmıştır; Demîrî'ye göre bu unvan kendisine şeyhi Debbâs'ın meclisinde verilmiştir. Vaazlarında dinleyicilerine kurtuluşu ve cenneti vaad ettiğini, bu konuda teminat verecek kadar kesin konuştuğunu ve hitabetinin son derece etkili olduğunu kaynaklar görüş birliği içinde zikrederler. Tarikat silsilesi Ebû Sa'd Mübârek el-Muharrimî, Ebü'l-Hasan el-Hekkârî, Ebü'l-Ferec et-Tarsûsî, Abdülvâhid et-Temîmî ve Şiblî vasıtasıyla Cüneyd-i Bağdâdî 'ye ulaşır. İnzivâ döneminin sonunda oğluyla birlikte hacca gitti; Mekke'de tanıştığı birçok sûfîye hırka giydirdi. 561 (1166) yılında Bağdat'ta vefat etti. Tesir Halkası — Kādiriyye, İslâm dünyasının en yaygın tarikatlarından biri olmuştur. Kuzey Afrika'da daha çok şerîf, şürefâ, şorfa ; Irak, Suriye ve Anadolu'da seyyid ve Geylânî diye anılan Kādirîler, Bağdat ve çevresinde yaşamış; Moğol ve Timur istilâları sebebiyle zaman zaman Bağdat'ı terkedip Musul'a ve İran'a gitmek zorunda kalmışlarsa da daha sonra cedlerinin türbesinin bulunduğu Bağdat'a dönmüşlerdir. Türk halk edebiyatı ve folklorunda da önemli bir yer tutar; Yûnus Emre'ye nisbet edilen "Seyyâh olup şu âlemi arasan / Abdülkādir gibi bir er bulunmaz" mısraları bunun örneklerindendir. Şairliği ve Tasavvufî Çizgisi — Bağdat'a gittiğinde mensup olduğu Şâfiî mezhebini bırakıp mizacına daha uygun bulduğu Hanbelî mezhebine girmiş, bununla birlikte hayatının sonuna kadar her iki mezhebe göre fetva vermiştir. Yaşadığı dönemde Hanbelîler'in imamı olmuş ve bu sebeple kendisine Muhyiddin (dini ihya eden) unvanı verilmiştir. "Mezheplerin en iyisi İmam Ahmed'in mezhebidir" diyerek amel ve itikadda Ahmed b. Hanbel'i hararetle savunur; müteşâbihatı te'vile kalkışmaz. Mezhebe bağlılığı bütün eserlerinde, özellikle el-Gunye 'de açıkça görülür. Eserleri — En tanınmış eserleri, bir müridinin isteği üzerine kaleme aldığı el-Gunye li-tâlibî tarîki'l-hak ile sohbet meclislerindeki konuşmalarının oğlu Abdürrezzâk tarafından derlenmesinden meydana gelen ve yetmiş sekiz söyleve (makale) ayrılan Fütûhu'l-gayb 'dır. el-Gunye 'nin tasavvuf açısından en önemli kısmı "Âdâbü'l-mürîd" başlıklı son bölümüdür. Fütûhu'l-gayb , İbn Teymiyye ve Abdülhak ed-Dihlevî tarafından şerhedilmiştir. 🔴 Kendisine nisbet edilen Gavsiyye (Hamriyye) risâlesi — Allah ile arasında geçtiği iddia edilen konuşmaları ihtiva eder — kaynağın açık ifadesiyle ona ait değildir .

Ma'rûf-i Kerhî

Erken dönem Bağdat tasavvufunun kurucu isimlerinden. Tam adı Ebü'l-Mahfûz Ma'rûf b. Fîrûzân el-Kerhî 'dir. Bağdat'ın Kerh semtinde doğdu. Ailesi müslüman değildi. Çocukluğunda bir hıristiyan hocaya verildi; teslîs akîdesini kabul etmeyince kaçtı ve yıllarca ailesinden ayrı kaldı. Sonunda Ali er-Rızâ ile karşılaştı ve onun eliyle müslüman oldu; ardından ana babası da onun dinine girdi. Ebü'l-Abbas İbnü's-Semmâk'ın vaazlarından etkilendi; Ali er-Rızâ'nın kapıcılığını yaptı ve Dâvûd et-Tâî gibi ilk devir sûfîleriyle sohbet etti. Tasavvufu şöyle tarif eder: hakikatleri almak ve halkın elindekinden ümidini kesmek . İlâhî muhabbetin öğrenmekle elde edilen bir şey değil, Allah'ın bir lutfu olduğu yolundaki vurgusu sonraki tasavvufu belirgin biçimde etkilemiştir. 200 (815-816) yılında vefat etti. Tesir Halkası — En meşhur talebesi Serî es-Sakatî 'dir; Serî'nin talebeleri arasında da Cüneyd-i Bağdâdî yer alır. Kādiriyye, Nakşibendiyye ve Mevleviyye dahil pek çok tarikat silsilesini ondan geçirir. Türbesi ve Külliyesi — Kabri Bağdat'ın Kerh semtindedir ve bir ziyaretgâh hâline gelmiştir; erken dönem kaynakları "Ma'rûf'un kabri denenmiş bir ilâçtır" sözünü nakleder.

Serî es-Sakatî

Erken dönem Bağdat sûfîlerinin önde gelenlerinden; Ma'rûf-i Kerhî 'nin talebesi, Cüneyd-i Bağdâdî 'nin dayısı ve üstadı. Zühdü, takvâsı ve edebiyle tanınır; "seyyidü't-tâife" diye anılan Cüneyd'i yetiştirerek Bağdat tasavvuf ekolünün temelinde yer almıştır. 155'te (772) Bağdat'ın Kerh semtinde doğdu. Babasının hurdacılık ( sakatî ) mesleğini sürdürerek geçimini sağladı; nisbesi buradan gelir. Hayatının ilk döneminde hadis tahsil etmek için Mekke'ye kadar uzanan seyahatlerde bulundu. Tasavvuf yolunu tutmasında üstadı Ma'rûf-i Kerhî ile Habîb er-Râî'nin etkisi vardır. Hücvîrî ve Ferîdüddin Attâr'ın naklettiğine göre Ma'rûf-i Kerhî yanında yetim bir çocukla dükkânına gelip çocuğu giydirmesini istemiş, isteği yerine getiren Serî onun duasının bereketiyle zühd yoluna girmiştir; bir başka rivayete göre ise Habîb er-Râî'ye dervişlere harcanmak üzere 10 akçe vermiş, Râî'nin duası üzerine gönlü dünyevî ilgilerden soğumuştur. Ma'rûf-i Kerhî, Hâris el-Muhâsibî ve Bişr el-Hâfî gibi dönemin ünlü sûfîlerinin sohbetinde bulundu. Bağdat'tan kuzey bölgelerine yaptığı seyahatlerde birçok sûfî ile tanıştı. Abadan'da Basra tasavvuf ekolüne mensup sûfîlere ait bir zâviyede riyâzete girdi. Yolda karşılaştığı Ali el-Cürcânî'nin tavsiyesiyle Suriye'ye gitti; burada İbrâhim b. Edhem'in fütüvvet ve ihlâs temelli tasavvuf anlayışını sürdüren sûfîlerden etkilendi. Bir süre Dımaşk, Remle, Kudüs ve Tarsus'ta ikamet etti. Altmış yaşlarında iken o bölgede Bizanslılar'a karşı cihada katıldıktan sonra 218'de (833) Bağdat'a yerleşti ve hayatının sonuna kadar burada yaşadı. 251'de (865) Bağdat'ta vefat etti. Kabri Bağdat'taki Şûnîziyye Kabristanı 'nda Cüneyd-i Bağdâdî'nin yanı başındadır. Menkıbeleri, sözleri ve fikirleri genellikle Cüneyd tarafından nakledilmiştir. Tesir Halkası — Cüneyd-i Bağdâdî, Ebû Saîd el-Harrâz, Ebü'l-Hüseyin en-Nûrî, Semnûn b. Hamza ve İbn Mesrûk gibi Bağdatlı ve Horasanlı; Ali el-Gadâirî ve İsmâil b. Abdullah eş-Şâmî gibi Suriyeli sûfîlerin önderi ve döneminin en başta gelen şeyhlerindendir. Sülemî sonraki sûfîlerin çoğunun Serî'nin yolunu tuttuğunu söyler. Ebû Nuaym el-İsfahânî ve Ferîdüddin Attâr onu ilim, hikmet, mürüvvet, muhabbet, mârifet ve şefkat ehli bir sûfî olarak tanıtır. Bağdat tasavvuf ekolünün kurucusu Cüneyd'i yetiştirmesiyle kendinden sonraki sûfîler üzerinde kalıcı etki bırakmıştır. Şairliği ve Tasavvufî Çizgisi — Tasavvuf anlayışında şer'î ve zâhirî hükümlere riayet esastır. İlim ancak amele ulaştırdığı ölçüde değerlidir; sûfînin ulaştığı mârifet nuru ondaki takvâ nurunu söndürmemelidir. Kur'an ve hadislerin zâhirî mânalarıyla çelişen bâtınî bilgiyi geçersiz sayar; bâtınî mârifete çokça amel ve nefis muhasebesiyle ulaşılır — bu tavrında Hâris el-Muhâsibî'nin etkisi vardır. Müridler için tasavvufa girmeden önce hadis tahsilini gerekli görür; Cüneyd'e "önce sûfîliği sonra hadisi değil, önce hadisi sonra sûfîliği öğrenen bir kişi olmayı" nasip etmesi için dua etmiştir. Bununla birlikte Bişr el-Hâfî gibi hadisin anlamını kavramaya önem vermiş, fazla hadis rivayet etmemiştir. Ona göre sünnet üzere azîmet ehli olmak bid'at üzere çokça yapılan amelden hayırlıdır. Kerametlere güvenilmemesi gerektiğini, kerametin ilâhî mahremiyet perdelerini yırtmaya sebep olacağını söyler; bir bahçede kuşların "Selâmün aleyküm ey Allah'ın velîsi" diye dile gelmesi velîde gönül rahatlığı doğuruyorsa bunun keramete esir olmak demek olduğunu belirtir. Muhabbet tecrübesinde önemli yer tutar: "Muhabbet ehlinin yüzüne kılıç vurulsa bundan haberi olmaz"; "Allahım, bana ne ile azap edersen et, yeter ki aramıza perde koymak suretiyle azap etme." Tasavvufu güzel ahlâka ulaşma olarak anlar: farzları yerine getirmek, haramlardan kaçınmak, çokça sadaka vermek, tövbekâr ve şefkatli olmak; insanları incitmemek, kin beslemeden halktan gelen eziyetlere katlanmak — bu, onun melâmetî tavrının sonucudur. Helâlliği şüpheli şeylerden titizlikle kaçınır, dini geçim yolu haline getirenleri kınar, müridlerine uzleti öğütler, ticaretle meşgul olanların gönüllerini bir an bile Hak'tan ayırmamasını ve el emeğiyle geçinmelerini tavsiye eder. Sırt üstü yatmayacak, ayağını kıble tarafına uzatmayacak kadar edebe riayetkârdı; riyadan öyle kaçınırdı ki kimsenin kendisini tanımadığı bir yerde ölmeyi arzu ederdi. "Keşke herkesin üzüntüsünü ben çeksem de onlar rahatlasa" derdi. İbnü'l-Cevzî'nin naklettiği bir menkıbeye göre çarşıda çıkan bir yangının ardından kendi dükkânının yanmadığını öğrenince "elhamdülillâh" demiş, fakat dükkânları yananların üzüntüsünü paylaşmadığı için hata ettiğini anlayıp otuz yıl Allah'tan af dilemiştir.

Bişr el-Hâfî

İlk devir sûfîlerinden; önce devrin sayılı muhaddislerinden biri olup sonra zühd ve tasavvufa yönelen, "el-Hâfî" (yalınayak) lakabıyla tanınan zat. Tam adı Ebû Nasr Bişr b. Hâris b. Abdirrahmân b. Atâ b. Hilâl el-Hâfî el-Mervezî 'dir. 150 (767) veya 152 (769) yılında Merv'de, şehrin ileri gelen ailelerinden birinde doğdu. İlk dinî bilgilerini aldıktan sonra hadis ilmine yöneldi; Mâlik b. Enes, Şerîk b. Abdullah, Hammâd b. Zeyd, İbrâhim b. Sa'd, Fudayl b. İyâz ve Abdullah b. Mübârek gibi muhaddislerden hadis öğrendi. Dârekutnî onun sika bir râvi olduğunu, sahih olmayan hiçbir hadis rivayet etmediğini belirtmiştir. Kaynakların ortaklaşa verdiği bilgilere göre daha sonra bütün kitaplarını toprağa gömerek tasavvufa yöneldi ve dayısı Ali b. Harşem'in sohbetlerine katıldı. Kaynaklar bu dönüşte, hadis alanındaki çalışmaları yüzünden içinde gurur, şan ve şöhret arzusu hissedip bunlardan kurtulmak istemesinin de etkili olduğunu belirtir. Rivayete göre, hadisle ilgisini kesmemesini isteyen eski hocası ve arkadaşlarının "Allah yarın 'Niçin Peygamber'in hadislerini nakletmedin?' diye sorduğunda ne cevap vereceksin?" sorusuna şöyle karşılık vermiştir: "Şunu diyeceğim: Sen bana nefse muhalefet etmeyi emrettin. Nefsim ise hadis rivayet etmeyi ve itibar görmeyi arzu etmekteydi. İşte bu yüzden ona muhalefet ettim." Bu dönemde devrin sûfîlerinden Fudayl b. İyâz, Serî es-Sakatî, Ahmed b. Âsım el-Antâkî, Ebû Ali el-Cûzcânî ve Ebû Saîd el-Harrâz ile görüştü. Geçimini örgücülük yaparak sağlardı. Fıkhî konularda Süfyân es-Sevrî'nin mezhebine tâbi idi. Ahmed b. Hanbel ile dostluğu sürekli oldu: halkın ihlâs, tevekkül ve rızâ ile ilgili sorularını cevaplayan İbn Hanbel, muhabbeti soran birine "Bunun cevabını Bişr'den isteyiniz. O hayatta iken benim bu soruya cevap vermem uygun olmaz" demiştir. Halku'l-Kur'ân meselesinde İbn Hanbel'in tarafını tutmuş, imanı ikrar, tasdik ve amel olarak tarif etmesi de Hanbelî düşünceye yakınlığını göstermiştir. 227 (841) yılında vefat etti. Tesir Halkası — Ahmed b. Hanbel, Ebû Hayseme Züheyr b. Harb, Ahmed ed-Devrakī ve İbrâhim el-Harbî gibi âlimler ondan hadis rivayet etmiştir. Abdullah b. Cellâ onun için "Vera' konusunda üstadımız odur" der. A. Schimmel onu Hâris el-Muhâsibî'yi hazırlayan sûfîlerin başında sayar. Hanbelîler'den İbnü'l-Cevzî'nin Menâkıbü Bişri'l-Hâfî adlı eseri kaleme almasını kaynak bu fikrî yakınlığa bağlar. Şairliği ve Tasavvufî Çizgisi — Tasavvufî düşüncesinde takvâ, vera' ve nefse muhalefet ayrı bir yer tutar. "Kırk yıldır canım kebap istiyor, henüz onu elde edebilecek helâl para bulamadım" diyen Bişr, zühdün ancak hırs ve tamahtan arınmış bir gönülde barınabileceğini söylemiş, sultanların şüpheli paralarla yaptırdığı çeşmelerden bile su içmemeye dikkat etmiştir. Rızâ, tevekkül ve teslimiyet gibi terimlere tasavvufî yorum getiren ilk sûfîlerdendir. İyilikleri gizleme, riya ve şöhretten kaçınma — Melâmî neşve — hayatında önemli yer tutar: ona göre methedilmekten hoşlanmak ruhî olgunluğa engel olması bakımından günah işlemekten daha zararlıdır ve kişi tanınmamayı ganimet bilmelidir. Sûfîleri üç gruba ayırır: hiç kimseden bir şey istemeyenler (ruhânî), istemeyip verildiğinde kabul edenler (mutavassıt) ve ibadetle meşgul olup rızkını Allah'tan bekleyenler. Cömerdi cimri sûfîye tercih eder. Soğuktan titrerken sebebini soran dostlarına "Fakir ve düşkünleri hatırladım; onlara yardım edecek kadar zengin olmadığımdan acılarını hiç olmazsa bu şekilde paylaşmak istedim" demiştir. Dinî konularda gerekli hassasiyeti göstermeyen âlimleri ve takvâ yerine mârifete, istikamet yerine kerâmete ağırlık veren sûfîleri tenkit etmiş; tasavvufî terbiye gören dervişlere seyahati tavsiye etmiştir. Eserleri — Kaynaklarda ona Kitâbü'z-Zühd ( Kitâbü't-Tasavvuf ) adlı bir eser ile bazı manzumeler isnat edilmiştir.

İmam Ebû Hanîfe

İmâm-ı Âzam

Hanefî mezhebinin imamı ve büyük müctehid. Tam adı Nu'mân b. Sâbit b. Zûtâ b. Mâh 'tır. 80 (699) yılında Kûfe'de doğdu. Kumaş ticaretiyle uğraşan varlıklı bir ailenin çocuğudur; kendisi de tüccardı ve ilim hayatına atıldıktan sonra işini ortakları aracılığıyla sürdürdü. Asıl hocası Hammâd b. Ebû Süleyman 'dır; 102 yılından itibaren on sekiz yıl onun derslerine devam etti. Fıkıhta takip ettiği sıra kendi ifadesiyle bellidir: önce Allah'ın kitabında olan alınır, sonra Sünnet, sonra icmâ; bunlarda hüküm bulunmayan meselede kıyas la hüküm verilir. Emevî döneminde Zeyd b. Ali'nin ayaklanmasını maddî olarak ve fetvalarıyla mânen desteklediği rivayet edilir. Abbâsî halifesi Mansûr'un baskılarına da direndi: yeni kurulan Bağdat'ın kadılığı teklif edildiğinde bunu kabul etmedi. 150 yılı Şâban ayında (Eylül 767) Bağdat'ta vefat etti; cenaze namazında halife bizzat bulundu. Tesir Halkası — Ders halkası tek kişinin takririyle değil heyetle müzakere usulüyle işlerdi: sorulan mesele önce öğrencilerle tartışılır, o konuda nas bulunup bulunmadığı araştırılırdı. Bu halkadan Ebû Yûsuf , Muhammed eş-Şeybânî ve Züfer b. Hüzeyl gibi isimler yetişti; talebelerinden kırkının ictihad edecek dereceye ulaştığı belirtilir. Eserleri — Kendisine el-Fıkhü'l-ekber , el-Âlim ve'l-müteallim , el-Fıkhü'l-ebsat , er-Risâle ve el-Vasıyye adlı akaid risâleleri nisbet edilir. Türbesi ve Külliyesi — Kabri Bağdat'ta, bugün Âzamiyye diye anılan semttedir. 459 (1067) yılında Şerefülmülk Ebû Sa'd el-Müstevfî tarafından kabri üzerine bir türbe yaptırılmış, çevresine de bir medrese inşa ettirilmiştir.

İmam Mûsâ el-Kâzım

İmam, el-Kâzım

Ehl-i beyt imamlarından; İsnâaşeriyye'nin yedinci imamı. Tam adı Ebü'l-Hasen Mûsâ el-Kâzım b. Ca'fer es-Sâdık b. Muhammed el-Bâkır 'dır. 128 yılı 7 Safer'inde (8 Kasım 745) Medine yakınındaki Ebvâ 'da doğdu. Annesi Hamîde bint Sâid el-Berberiyye'dir. Kâzım (öfkesini yutan) lakabı, siyasî hareketlilik yerine hilim ve takvâ yolunu tutmasından gelir. Babası Câfer es-Sâdık'ın 148 (765) yılındaki vefatından sonra imâmetin kime geçtiği tartışıldı; Şîa'nın büyük bir kısmı onun imâmetini benimsedi. Abbâsî halifeleri Mehdî ve Hâdî'nin, bilhassa da Hârûnürreşîd 'in şüphesini üzerine çekti. Hârûnürreşîd'in hac dönüşünde, 179 (795) yılında tutuklandı ve hapiste kaldı. 183 yılı Receb ayında (Ağustos 799) vefat etti. Kaynak, ölümünün Hârûnürreşîd'in emriyle görevlisi Sindî b. Şâhek eliyle gerçekleştiğini kaydeder. Tesir Halkası — Çocuklarının sayısı kaynaklarda otuz yedi ile altmış arasında verilir. Oğlu Ali er-Rızâ İsnâaşeriyye'nin sekizinci imamıdır; torunu Muhammed et-Takī de onunla aynı türbede medfundur. Türbesi ve Külliyesi — Bağdat'ta, adını ondan alan Kâzımiye türbesindedir.

İmam Muhammed el-Cevâd (Takî)

İmam, el-Cevâd

Ehl-i beyt imamlarından; İsnâaşeriyye'nin dokuzuncu imamı. Tam adı Ebû Ca'fer Muhammed b. Alî er-Rızâ b. Mûsâ el-Kâzım b. Ca'fer es-Sâdık 'tır. 195 yılı 19 Ramazan'ında (15 Haziran 811) Medine'de doğdu. Cömertliği sebebiyle Cevâd diye anıldı; ayrıca Takī , Münteceb , Necîb , Murtazâ ve Kāni' lakaplarıyla bilinir. Muhammed el-Bâkır'dan ayırt edilmek için Ebû Ca'fer es-Sânî denilmiştir. Babası Ali er-Rızâ 203 (818) yılında vefat ettiğinde henüz yedi yaşındaydı. Abbâsî halifesi Me'mûn onu Bağdat'a getirdi ve ilmine değer vererek kızı Ümmü'l-Fazl ile evlendirdi; bu evliliğe Abbâsî ailesi itiraz etmişti. Bağdat'ta sekiz yıl kaldı ve bu süre içinde ilmî münazaralara katıldı; bunların en meşhuru kadı Yahyâ b. Eksem ile yaptığıdır. Halife Mu'tasım'ın daveti üzerine Bağdat'a döndükten sonra, 220 yılı Zilkade ayında (25 Kasım 835) yirmi dört yaşlarında vefat etti. Tesir Halkası — Çocukları Ali el-Hâdî, Mûsâ, Fâtıma ve Ümâme'dir; oğlu Ali el-Hâdî İsnâaşeriyye'nin onuncu imamıdır. Dağınık hâldeki rivayetleri sonradan Azîzullah el-Utâridî tarafından Müsnedü'l-İmâm el-Cevâd adıyla derlenmiştir. Türbesi ve Külliyesi — Dedesi Mûsâ el-Kâzım'ın yanına, Kâzımiye'ye defnedilmiştir; burası bugün bir ziyaretgâhtır.